śrīmad bhagavad gītā

Bhagavad Gita in Kolkata romanization
Other scripts and font information

This document is best viewed with the Noto Serif or the Noto Sans font.

adhyāya 1  •  arjunaviṣādayōga
prathamō'dhyāyaḥ
 
dhṛtarāṣṭra uvāca.
dharmakṣētrē kurukṣētrē samavētā yuyutsavaḥ.
māmakāḥ pāṇḍavāścaiva kimakurvata saṃjaya..1..
saṃjaya uvāca.
dṛṣṭvā tu pāṇḍavānīkaṃ vyūḍhaṃ duryōdhanastadā.
ācāryamupasaṃgamya rājā vacanamabravīt..2..
paśyaitāṃ pāṇḍuputrāṇāmācārya mahatīṃ camūm.
vyūḍhāṃ drupadaputrēṇa tava śiṣyēṇa dhīmatā..3..
atra śūrā mahēṣvāsā bhīmārjunasamā yudhi.
yuyudhānō virāṭaśca drupadaśca mahārathaḥ..4..
dhṛṣṭakētuścēkitānaḥ kāśirājaśca vīryavān.
purujitkuntibhōjaśca śaibyaśca narapuṃgavaḥ..5..
yudhāmanyuśca vikrānta uttamaujāśca vīryavān.
saubhadrō draupadēyāśca sarva ēva mahārathāḥ..6..
asmākaṃ tu viśiṣṭā yē tānnibōdha dvijōttama.
nāyakā mama sainyasya saṃjñārthaṃ tānbravīmi tē..7..
bhavānbhīṣmaśca karṇaśca kṛpaśca samitiṃjayaḥ.
aśvatthāmā vikarṇaśca saumadattistathaiva ca..8..
anyē ca bahavaḥ śūrā madarthē tyaktajīvitāḥ.
nānāśastrapraharaṇāḥ sarvē yuddhaviśāradāḥ..9..
aparyāptaṃ tadasmākaṃ balaṃ bhīṣmābhirakṣitam.
paryāptaṃ tvidamētēṣāṃ balaṃ bhīmābhirakṣitam..10..
ayanēṣu ca sarvēṣu yathābhāgamavasthitāḥ.
bhīṣmamēvābhirakṣantu bhavantaḥ sarva ēva hi..11..
tasya saṃjanayanharṣaṃ kuruvṛddhaḥ pitāmahaḥ.
siṃhanādaṃ vinadyōccaiḥ śaṅkhaṃ dadhmau pratāpavān..12..
tataḥ śaṅkhāśca bhēryaśca paṇavānakagōmukhāḥ.
sahasaivābhyahanyanta sa śabdastumulō'bhavat..13..
tataḥ śvētairhayairyuktē mahati syandanē sthitau.
mādhavaḥ pāṇḍavaścaiva divyau śaṅkhau pradaghmatuḥ..14..
pāñcajanyaṃ hṛṣīkēśō dēvadattaṃ dhanaṃjayaḥ.
pauṇḍraṃ dadhmau mahāśaṅkhaṃ bhīmakarmā vṛkōdaraḥ..15..
anantavijayaṃ rājā kuntīputrō yudhiṣṭhiraḥ.
nakulaḥ sahadēvaśca sughōṣamaṇipuṣpakau..16..
kāśyaśca paramēṣvāsaḥ śikhaṇḍī ca mahārathaḥ.
dhṛṣṭadyumnō virāṭaśca sātyakiścāparājitaḥ..17..
drupadō draupadēyāśca sarvaśaḥ pṛthivīpatē.
saubhadraśca mahābāhuḥ śaṅkhāndadhmuḥ pṛthakpṛthak..18..
sa ghōṣō dhārtarāṣṭrāṇāṃ hṛdayāni vyadārayat.
nabhaśca pṛthivīṃ caiva tumulō vyanunādayan..19..
atha vyavasthitāndṛṣṭvā dhārtarāṣṭrānkapidhvajaḥ.
pravṛttē śastrasaṃpātē dhanurudyamya pāṇḍavaḥ..20..
hṛṣīkēśaṃ tadā vākyamidamāha mahīpatē.
arjuna uvāca.
sēnayōrubhayōrmadhyē rathaṃ sthāpaya mē'cyuta..21..
yāvadētānnirīkṣē'haṃ yōddhukāmānavasthitān.
kairmayā saha yōddhavyamasminraṇasamudyamē..22..
yōtsyamānānavēkṣē'haṃ ya ētē'tra samāgatāḥ.
dhārtarāṣṭrasya durbuddhēryuddhē priyacikīrṣavaḥ..23..
saṃjaya uvāca.
ēvamuktō hṛṣīkēśō guḍākēśēna bhārata.
sēnayōrubhayōrmadhyē sthāpayitvā rathōttamam..24..
bhīṣmadrōṇapramukhataḥ sarvēṣāṃ ca mahīkṣitām.
uvāca pārtha paśyaitānsamavētānkurūniti..25..
tatrāpaśyatsthitānpārthaḥ pitṝnatha pitāmahān.
ācāryānmātulānbhrātṝnputrānpautrānsakhīṃstathā..26..
śvaśurānsuhṛdaścaiva sēnayōrubhayōrapi.
tānsamīkṣya sa kauntēyaḥ sarvānbandhūnavasthitān..27..
kṛpayā parayāviṣṭō viṣīdannidamabravīt.
arjuna uvāca.
dṛṣṭvēmaṃ svajanaṃ kṛṣṇa yuyutsuṃ samupasthitam..28..
sīdanti mama gātrāṇi mukhaṃ ca pariśuṣyati.
vēpathuśca śarīrē mē rōmaharṣaśca jāyatē..29..
gāṇḍīvaṃ sraṃsatē hastāttvakcaiva paridahyatē.
na ca śaknōmyavasthātuṃ bhramatīva ca mē manaḥ..30..
nimittāni ca paśyāmi viparītāni kēśava.
na ca śrēyō'nupaśyāmi hatvā svajanamāhavē..31..
na kāṅkṣē vijayaṃ kṛṣṇa na ca rājyaṃ sukhāni ca.
kiṃ nō rājyēna gōvinda kiṃ bhōgairjīvitēna vā..32..
yēṣāmarthē kāṅkṣitaṃ nō rājyaṃ bhōgāḥ sukhāni ca.
ta imē'vasthitā yuddhē prāṇāṃstyaktvā dhanāni ca..33..
ācāryāḥ pitaraḥ putrāstathaiva ca pitāmahāḥ.
mātulāḥ śvaśurāḥ pautrāḥ śyālāḥ saṃbandhinastathā..34..
ētānna hantumicchāmi ghnatō'pi madhusūdana.
api trailōkyarājyasya hētōḥ kiṃ nu mahīkṛtē..35..
nihatya dhārtarāṣṭrānnaḥ kā prītiḥ syājjanārdana.
pāpamēvāśrayēdasmānhatvaitānātatāyinaḥ..36..
tasmānnārhā vayaṃ hantuṃ dhārtarāṣṭrānsvabāndhavān.
svajanaṃ hi kathaṃ hatvā sukhinaḥ syāma mādhava..37..
yadyapyētē na paśyanti lōbhōpahatacētasaḥ.
kulakṣayakṛtaṃ dōṣaṃ mitradrōhē ca pātakam..38..
kathaṃ na jñēyamasmābhiḥ pāpādasmānnivartitum.
kulakṣayakṛtaṃ dōṣaṃ prapaśyadbhirjanārdana..39..
kulakṣayē praṇaśyanti kuladharmāḥ sanātanāḥ.
dharmē naṣṭē kulaṃ kṛtsnamadharmō'bhibhavatyuta..40..
adharmābhibhavātkṛṣṇa praduṣyanti kulastriyaḥ.
strīṣu duṣṭāsu vārṣṇēya jāyatē varṇasaṃkaraḥ..41..
saṃkarō narakāyaiva kulaghnānāṃ kulasya ca.
patanti pitarō hyēṣāṃ luptapiṇḍōdakakriyāḥ..42..
dōṣairētaiḥ kulaghnānāṃ varṇasaṃkarakārakaiḥ.
utsādyantē jātidharmāḥ kuladharmāśca śāśvatāḥ..43..
utsannakuladharmāṇāṃ manuṣyāṇāṃ janārdana.
narakē'niyataṃ vāsō bhavatītyanuśuśruma..44..
ahō bata mahatpāpaṃ kartuṃ vyavasitā vayam.
yadrājyasukhalōbhēna hantuṃ svajanamudyatāḥ..45..
yadi māmapratīkāramaśastraṃ śastrapāṇayaḥ.
dhārtarāṣṭrā raṇē hanyustanmē kṣēmataraṃ bhavēt..46..
saṃjaya uvāca.
ēvamuktvārjunaḥ saṃkhyē rathōpastha upāviśat.
visṛjya saśaraṃ cāpaṃ śōkasaṃvignamānasaḥ..47..
 

ōṃ tatsaditi śrīmadbhagavadgītāsūpaniṣatsu brahmavidyāyāṃ yōgaśāstrē śrīkṛṣṇārjunasaṃvādē arjunaviṣādayōgō nāma prathamō'dhyāyaḥ ..1..

adhyāya 2  •  sāṃkhyayōga
dvitīyō'dhyāyaḥ
 
saṃjaya uvāca.
taṃ tathā kṛpayāviṣṭamaśrupūrṇākulēkṣaṇam.
viṣīdantamidaṃ vākyamuvāca madhusūdanaḥ..1..
śrībhagavānuvāca.
kutastvā kaśmalamidaṃ viṣamē samupasthitam.
anāryajuṣṭamasvargyamakīrtikaramarjuna..2..
klaibyaṃ mā sma gamaḥ pārtha naitattvayyupapadyatē.
kṣudraṃ hṛdayadaurbalyaṃ tyaktvōttiṣṭha paraṃtapa..3..
arjuna uvāca.
kathaṃ bhīṣmamahaṃ sāṅkhyē drōṇaṃ ca madhusūdana.
iṣubhiḥ pratiyōtsyāmi pūjārhāvarisūdana..4..
gurūnahatvā hi mahānubhāvānśrēyō bhōktuṃ bhaikṣyamapīha lōkē.
hatvārthakāmāṃstu gurunihaiva bhuñjīya bhōgān'rudhirapradigdhān..5..
na caitadvidmaḥ katarannō garīyō yadvā jayēma yadi vā nō jayēyuḥ.
yānēva hatvā na jijīviṣāmastē'vasthitāḥ pramukhē dhārtarāṣṭrāḥ..6..
kārpaṇyadōṣōpahatasvabhāvaḥ pṛcchāmi tvāṃ dharmasaṃmūḍhacētāḥ.
yacchrēyaḥ syānniścitaṃ brūhi tanmē śiṣyastē'haṃ śādhi māṃ tvāṃ prapannam..7..
na hi prapaśyāmi mamāpanudyādyacchōkamucchōṣaṇamindriyāṇām.
avāpya bhūmāvasapatnamṛddhaṃ rājyaṃ surāṇāmapi cādhipatyam..8..
saṃjaya uvāca.
ēvamuktvā hṛṣīkēśaṃ guḍākēśaḥ paraṃtapa.
na yōtsya iti gōvindamuktvā tūṣṇīṃ babhūva ha..9..
tamuvāca hṛṣīkēśaḥ prahasanniva bhārata.
sēnayōrubhayōrmadhyē viṣīdantamidaṃ vacaḥ..10..
śrībhagavānuvāca.
aśōcyānanvaśōcastvaṃ prajñāvādāṃśca bhāṣasē.
gatāsūnagatāsūṃśca nānuśōcanti paṇḍitāḥ..11..
na tvēvāhaṃ jātu nāsaṃ na tvaṃ nēmē janādhipāḥ.
na caiva na bhaviṣyāmaḥ sarvē vayamataḥ param..12..
dēhinō'sminyathā dēhē kaumāraṃ yauvanaṃ jarā.
tathā dēhāntaraprāptirdhīrastatra na muhyati..13..
mātrāsparśāstu kauntēya śītōṣṇasukhaduḥkhadāḥ.
āgamāpāyinō'nityāstāṃstitikṣasva bhārata..14..
yaṃ hi na vyathayantyētē puruṣaṃ puruṣarṣabha.
samaduḥkhasukhaṃ dhīraṃ sō'mṛtatvāya kalpatē..15..
nāsatō vidyatē bhāvō nābhāvō vidyatē sataḥ.
ubhayōrapi dṛṣṭō'ntastvanayōstattvadarśibhiḥ..16..
avināśi tu tadviddhi yēna sarvamidaṃ tatam.
vināśamavyayasyāsya na kaścitkartumarhati..17..
antavanta imē dēhā nityasyōktāḥ śarīriṇaḥ.
anāśinō'pramēyasya tasmādyudhyasva bhārata..18..
ya ēnaṃ vētti hantāraṃ yaścainaṃ manyatē hatam.
ubhau tau na vijānītō nāyaṃ hanti na hanyatē..19..
na jāyatē mriyatē vā kadācinnāyaṃ bhūtvā bhavitā vā na bhūyaḥ.
ajō nityaḥ śāśvatō'yaṃ purāṇō na hanyatē hanyamānē śarīrē..20..
vēdāvināśinaṃ nityaṃ ya ēnamajamavyayam.
athaṃ sa puruṣaḥ pārtha kaṃ ghātayati hanti kam..21..
vāsāṃsi jīrṇāni yathā vihāya navāni gṛhṇāti narō'parāṇi.
tathā śarīrāṇi vihāya jīrṇānyanyāni saṃyāti navāni dēhī..22..
nainaṃ chindanti śastrāṇi nainaṃ dahati pāvakaḥ.
na cainaṃ klēdayantyāpō na śōṣayati mārutaḥ..23..
acchēdyō'yamadāhyō'yamaklēdyō'śōṣya ēva ca.
nityaḥ sarvagataḥ sthāṇuracalō'yaṃ sanātanaḥ..24..
avyaktō'yamacintyō'yamavikāryō'yamucyatē.
tasmādēvaṃ viditvainaṃ nānuśōcitumarhasi..25..
atha cainaṃ nityajātaṃ nityaṃ vā manyasē mṛtam.
tathāpi tvaṃ mahābāhō naivaṃ śōcitumarhasi..26..
jātasya hi dhruvō mṛtyurdhruvaṃ janma mṛtasya ca.
tasmādaparihāryē'rthē na tvaṃ śōcitumarhasi..27..
avyaktādīni bhūtāni vyaktamadhyāni bhārata.
avyaktanidhanānyēva tatra kā paridēvanā..28..
āścaryavatpaśyati kaścidēnamāścaryavadvadati tathaiva cānyaḥ.
āścaryavaccainamanyaḥ śṛṇōti śrutvāpyēnaṃ vēda na caiva kaścit..29..
dēhī nityamavadhyō'yaṃ dēhē sarvasya bhārata.
tasmātsarvāṇi bhūtāni na tvaṃ śōcitumarhasi..30..
svadharmamapi cāvēkṣya na vikampitumarhasi.
dharmyāddhi yuddhācchrēyō'nyatkṣatriyasya na vidyatē..31..
yadṛcchayā cōpapannaṃ svargadvāramapāvṛtam.
sukhinaḥ kṣatriyāḥ pārtha labhantē yuddhamīdṛśam..32..
atha cēttvamimaṃ dharmyaṃ saṃgrāmaṃ na kariṣyasi.
tataḥ svadharmaṃ kīrtiṃ ca hitvā pāpamavāpsyasi..33..
akīrtiṃ cāpi bhūtāni kathayiṣyanti tē'vyayām.
saṃbhāvitasya cākīrtirmaraṇādatiricyatē..34..
bhayādraṇāduparataṃ maṃsyantē tvāṃ mahārathāḥ.
yēṣāṃ ca tvaṃ bahumatō bhūtvā yāsyasi lāghavam..35..
avācyavādāṃśca bahūnvadiṣyanti tavāhitāḥ.
nindantastava sāmarthyaṃ tatō duḥkhataraṃ nu kim..36..
hatō vā prāpsyasi svargaṃ jitvā vā bhōkṣyasē mahīm.
tasmāduttiṣṭha kauntēya yuddhāya kṛtaniścayaḥ..37..
sukhaduḥkhē samē kṛtvā lābhālābhau jayājayau.
tatō yuddhāya yujyasva naivaṃ pāpamavāpsyasi..38..
ēṣā tē'bhihitā sāṅkhyē buddhiryōgē tvimāṃ śṛṇu.
buddhyā yuktō yayā pārtha karmabandhaṃ prahāsyasi..39..
nēhābhikramanāśō'sti pratyavāyō na vidyatē.
svalpamapyasya dharmasya trāyatē mahatō bhayāt..40..
vyavasāyātmikā buddhirēkēha kurunandana.
bahuśākhā hyanantāśca buddhayō'vyavasāyinām..41..
yāmimāṃ puṣpitāṃ vācaṃ pravadantyavipaścitaḥ.
vēdavādaratāḥ pārtha nānyadastīti vādinaḥ..42..
kāmātmānaḥ svargaparā janmakarmaphalapradām.
kriyāviśēṣabahulāṃ bhōgaiśvaryagatiṃ prati..43..
bhōgaiśvaryaprasaktānāṃ tayāpahṛtacētasām.
vyavasāyātmikā buddhiḥ samādhau na vidhīyatē..44..
traiguṇyaviṣayā vēdā nistraiguṇyō bhavārjuna.
nirdvandvō nityasattvasthō niryōgakṣēma ātmavān..45..
yāvānartha udapānē sarvataḥ saṃplutōdakē.
tāvānsarvēṣu vēdēṣu brāhmaṇasya vijānataḥ..46..
karmaṇyēvādhikārastē mā phalēṣu kadācana.
mā karmaphalahēturbhūrmā tē saṅgō'stvakarmaṇi..47..
yōgasthaḥ kuru karmāṇi saṅgaṃ tyaktvā dhanaṃjaya.
siddhyasiddhyōḥ samō bhūtvā samatvaṃ yōga ucyatē..48..
dūrēṇa hyavaraṃ karma buddhiyōgāddhanaṃjaya.
buddhau śaraṇamanviccha kṛpaṇāḥ phalahētavaḥ..49..
buddhiyuktō jahātīha ubhē sukṛtaduṣkṛtē.
tasmādyōgāya yujyasva yōgaḥ karmasu kauśalam..50..
karmajaṃ buddhiyuktā hi phalaṃ tyaktvā manīṣiṇaḥ.
janmabandhavinirmuktāḥ padaṃ gacchantyanāmayam..51..
yadā tē mōhakalilaṃ buddhirvyatitariṣyati.
tadā gantāsi nirvēdaṃ śrōtavyasya śrutasya ca..52..
śrutivipratipannā tē yadā sthāsyati niścalā.
samādhāvacalā buddhistadā yōgamavāpsyasi..53..
arjuna uvāca.
sthitaprajñasya kā bhāṣā samādhisthasya kēśava.
sthitadhīḥ kiṃ prabhāṣēta kimāsīta vrajēta kim..54..
śrībhagavānuvāca.
prajahāti yadā kāmānsarvānpārtha manōgatān.
ātmanyēvātmanā tuṣṭaḥ sthitaprajñastadōcyatē..55..
duḥkhēṣvanudvignamanāḥ sukhēṣu vigataspṛhaḥ.
vītarāgabhayakrōdhaḥ sthitadhīrmunirucyatē..56..
yaḥ sarvatrānabhisnēhastattatprāpya śubhāśubham.
nābhinandati na dvēṣṭi tasya prajñā pratiṣṭhitā..57..
yadā saṃharatē cāyaṃ kūrmō'ṅgānīva sarvaśaḥ.
indriyāṇīndriyārthēbhyastasya prajñā pratiṣṭhitā..58..
viṣayā vinivartantē nirāhārasya dēhinaḥ.
rasavarjaṃ rasō'pyasya paraṃ dṛṣṭvā nivartatē..59..
yatatō hyapi kauntēya puruṣasya vipaścitaḥ.
indriyāṇi pramāthīni haranti prasabhaṃ manaḥ..60..
tāni sarvāṇi saṃyamya yukta āsīta matparaḥ.
vaśē hi yasyēndriyāṇi tasya prajñā pratiṣṭhitā..61..
dhyāyatō viṣayānpuṃsaḥ saṅgastēṣūpajāyatē.
saṅgātsaṃjāyatē kāmaḥ kāmātkrōdhō'bhijāyatē..62..
krōdhādbhavati saṃmōhaḥ saṃmōhātsmṛtivibhramaḥ.
smṛtibhraṃśādbuddhināśō buddhināśātpraṇaśyati..63..
rāgadvēṣavimuktaistu viṣayānindriyaiścaran.
ātmavaśyairvidhēyātmā prasādamadhigacchati..64..
prasādē sarvaduḥkhānāṃ hānirasyōpajāyatē.
prasannacētasō hyāśu buddhiḥ paryavatiṣṭhatē..65..
nāsti buddhirayuktasya na cāyuktasya bhāvanā.
na cābhāvayataḥ śāntiraśāntasya kutaḥ sukham..66..
indriyāṇāṃ hi caratāṃ yanmanō'nuvidhīyatē.
tadasya harati prajñāṃ vāyurnāvamivāmbhasi..67..
tasmādyasya mahābāhō nigṛhītāni sarvaśaḥ.
indriyāṇīndriyārthēbhyastasya prajñā pratiṣṭhitā..68..
yā niśā sarvabhūtānāṃ tasyāṃ jāgarti saṃyamī.
yasyāṃ jāgrati bhūtāni sā niśā paśyatō munēḥ..69..
āpūryamāṇamacalapratiṣṭhaṃ samudramāpaḥ praviśanti yadvat.
tadvatkāmā yaṃ praviśanti sarvē sa śāntimāpnōti na kāmakāmī..70..
vihāya kāmānyaḥ sarvānpumāṃścarati niḥspṛhaḥ.
nirmamō nirahaṃkāraḥ sa śāntimadhigacchati..71..
ēṣā brāhmī sthitiḥ pārtha naināṃ prāpya vimuhyati.
sthitvāsyāmantakālē'pi brahmanirvāṇamṛcchati..72..
 

ōṃ tatsaditi śrīmadbhagavadgītāsūpaniṣatsu brahmavidyāyāṃ yōgaśāstrē śrīkṛṣṇārjunasaṃvādē sāṃkhyayōgō nāma dvitīyō'dhyāyaḥ ..2..

adhyāya 3  •  karmayōga
tṛtīyō'dhyāyaḥ
 
arjuna uvāca.
jyāyasī cētkarmaṇastē matā buddhirjanārdana.
tatkiṃ karmaṇi ghōrē māṃ niyōjayasi kēśava..1..
vyāmiśrēṇēva vākyēna buddhiṃ mōhayasīva mē.
tadēkaṃ vada niścitya yēna śrēyō'hamāpnuyām..2..
śrībhagavānuvāca.
lōkē'smindvividhā niṣṭhā purā prōktā mayānagha.
jñānayōgēna sāṃkhyānāṃ karmayōgēna yōginām..3..
na karmaṇāmanārambhānnaiṣkarmyaṃ puruṣō'śnutē.
na ca saṃnyasanādēva siddhiṃ samadhigacchati..4..
na hi kaścitkṣaṇamapi jātu tiṣṭhatyakarmakṛt.
kāryatē hyavaśaḥ karma sarvaḥ prakṛtijairguṇaiḥ..5..
karmēndriyāṇi saṃyamya ya āstē manasā smaran.
indriyārthānvimūḍhātmā mithyācāraḥ sa ucyatē..6..
yastvindriyāṇi manasā niyamyārabhatē'rjuna.
karmēndriyaiḥ karmayōgamasaktaḥ sa viśiṣyatē..7..
niyataṃ kuru karma tvaṃ karma jyāyō hyakarmaṇaḥ.
śarīrayātrāpi ca tē na prasiddhyēdakarmaṇaḥ..8..
yajñārthātkarmaṇō'nyatra lōkō'yaṃ karmabandhanaḥ.
tadarthaṃ karma kauntēya muktasaṅgaḥ samācara..9..
sahayajñāḥ prajāḥ sṛṣṭvā purōvāca prajāpatiḥ.
anēna prasaviṣyadhvamēṣa vō'stviṣṭakāmadhuk..10..
dēvānbhāvayatānēna tē dēvā bhāvayantu vaḥ.
parasparaṃ bhāvayantaḥ śrēyaḥ paramavāpsyatha..11..
iṣṭānbhōgānhi vō dēvā dāsyantē yajñabhāvitāḥ.
tairdattānapradāyaibhyō yō bhuṅktē stēna ēva saḥ..12..
yajñaśiṣṭāśinaḥ santō mucyantē sarvakilbiṣaiḥ.
bhuñjatē tē tvaghaṃ pāpā yē pacantyātmakāraṇāt..13..
annādbhavanti bhūtāni parjanyādannasaṃbhavaḥ.
yajñādbhavati parjanyō yajñaḥ karmasamudbhavaḥ..14..
karma brahmōdbhavaṃ viddhi brahmākṣarasamudbhavam.
tasmātsarvagataṃ brahma nityaṃ yajñē pratiṣṭhitam..15..
ēvaṃ pravartitaṃ cakraṃ nānuvartayatīha yaḥ.
aghāyurindriyārāmō mōghaṃ pārtha sa jīvati..16..
yastvātmaratirēva syādātmatṛptaśca mānavaḥ.
ātmanyēva ca saṃtuṣṭastasya kāryaṃ na vidyatē..17..
naiva tasya kṛtēnārthō nākṛtēnēha kaścana.
na cāsya sarvabhūtēṣu kaścidarthavyapāśrayaḥ..18..
tasmādasaktaḥ satataṃ kāryaṃ karma samācara.
asaktō hyācarankarma paramāpnōti pūruṣaḥ..19..
karmaṇaiva hi saṃsiddhimāsthitā janakādayaḥ.
lōkasaṃgrahamēvāpi saṃpaśyankartumarhasi..20..
yadyadācarati śrēṣṭhastattadēvētarō janaḥ.
sa yatpramāṇaṃ kurutē lōkastadanuvartatē..21..
na mē pārthāsti kartavyaṃ triṣu lōkēṣu kiṃcana.
nānavāptamavāptavyaṃ varta ēva ca karmaṇi..22..
yadi hyahaṃ na vartēyaṃ jātu karmaṇyatandritaḥ.
mama vartmānuvartantē manuṣyāḥ pārtha sarvaśaḥ..23..
utsīdēyurimē lōkā na kuryāṃ karma cēdaham.
saṃkarasya ca kartā syāmupahanyāmimāḥ prajāḥ..24..
saktāḥ karmaṇyavidvāṃsō yathā kurvanti bhārata.
kuryādvidvāṃstathāsaktaścikīrṣurlōkasaṃgraham..25..
na buddhibhēdaṃ janayēdajñānāṃ karmasaṅginām.
jōṣayētsarvakarmāṇi vidvānyuktaḥ samācaran..26..
prakṛtēḥ kriyamāṇāni guṇaiḥ karmāṇi sarvaśaḥ.
ahaṃkāravimūḍhātmā kartāhamiti manyatē..27..
tattvavittu mahābāhō guṇakarmavibhāgayōḥ.
guṇā guṇēṣu vartanta iti matvā na sajjatē..28..
prakṛtērguṇasaṃmūḍhāḥ sajjantē guṇakarmasu.
tānakṛtsnavidō mandānkṛtsnavinna vicālayēt..29..
mayi sarvāṇi karmāṇi saṃnyasyādhyātmacētasā.
nirāśīrnirmamō bhūtvā yudhyasva vigatajvaraḥ..30..
yē mē matamidaṃ nityamanutiṣṭhanti mānavāḥ.
śraddhāvantō'nasūyantō mucyantē tē'pi karmabhiḥ..31..
yē tvētadabhyasūyantō nānutiṣṭhanti mē matam.
sarvajñānavimūḍhāṃstānviddhi naṣṭānacētasaḥ..32..
sadṛśaṃ cēṣṭatē svasyāḥ prakṛtērjñānavānapi.
prakṛtiṃ yānti bhūtāni nigrahaḥ kiṃ kariṣyati..33..
indriyasyēndriyasyārthē rāgadvēṣau vyavasthitau.
tayōrna vaśamāgacchēttau hyasya paripanthinau..34..
śrēyānsvadharmō viguṇaḥ paradharmātsvanuṣṭhitāt.
svadharmē nidhanaṃ śrēyaḥ paradharmō bhayāvahaḥ..35..
arjuna uvāca.
atha kēna prayuktō'yaṃ pāpaṃ carati pūruṣaḥ.
anicchannapi vārṣṇēya balādiva niyōjitaḥ..36..
śrībhagavānuvāca.
kāma ēṣa krōdha ēṣa rajōguṇasamudbhavaḥ.
mahāśanō mahāpāpmā viddhyēnamiha vairiṇam..37..
dhūmēnāvriyatē vahniryathādarśō malēna ca.
yathōlbēnāvṛtō garbhastathā tēnēdamāvṛtam..38..
āvṛtaṃ jñānamētēna jñāninō nityavairiṇā.
kāmarūpēṇa kauntēya duṣpūrēṇānalēna ca..39..
indriyāṇi manō buddhirasyādhiṣṭhānamucyatē.
ētairvimōhayatyēṣa jñānamāvṛtya dēhinam..40..
tasmāttvamindriyāṇyādau niyamya bharatarṣabha.
pāpmānaṃ prajahi hyēnaṃ jñānavijñānanāśanam..41..
indriyāṇi parāṇyāhurindriyēbhyaḥ paraṃ manaḥ.
manasastu parā buddhiryō buddhēḥ paratastu saḥ..42..
ēvaṃ buddhēḥ paraṃ buddhvā saṃstabhyātmānamātmanā.
jahi śatruṃ mahābāhō kāmarūpaṃ durāsadam..43..
 

ōṃ tatsaditi śrīmadbhagavadgītāsūpaniṣatsu brahmavidyāyāṃ yōgaśāstrē śrīkṛṣṇārjunasaṃvādē karmayōgō nāma tṛtīyō'dhyāyaḥ ..3..

adhyāya 4  •  jñānakarmasaṃnyāsayōga
caturthō'dhyāyaḥ
 
śrībhagavānuvāca.
imaṃ vivasvatē yōgaṃ prōktavānahamavyayam.
vivasvānmanavē prāha manurikṣvākavē'bravīt..1..
ēvaṃ paraṃparāprāptamimaṃ rājarṣayō viduḥ.
sa kālēnēha mahatā yōgō naṣṭaḥ paraṃtapa..2..
sa ēvāyaṃ mayā tē'dya yōgaḥ prōktaḥ purātanaḥ.
bhaktō'si mē sakhā cēti rahasyaṃ hyētaduttamam..3..
arjuna uvāca.
aparaṃ bhavatō janma paraṃ janma vivasvataḥ.
kathamētadvijānīyāṃ tvamādau prōktavāniti..4..
śrībhagavānuvāca.
bahūni mē vyatītāni janmāni tava cārjuna.
tānyahaṃ vēda sarvāṇi na tvaṃ vēttha paraṃtapa..5..
ajō'pi sannavyayātmā bhūtānāmīśvarō'pi san.
prakṛtiṃ svāmadhiṣṭhāya saṃbhavāmyātmamāyayā..6..
yadā yadā hi dharmasya glānirbhavati bhārata.
abhyutthānamadharmasya tadātmānaṃ sṛjāmyaham..7..
paritrāṇāya sādhūnāṃ vināśāya ca duṣkṛtām.
dharmasaṃsthāpanārthāya saṃbhavāmi yugē yugē..8..
janma karma ca mē divyamēvaṃ yō vētti tattvataḥ.
tyaktvā dēhaṃ punarjanma naiti māmēti sō'rjuna..9..
vītarāgabhayakrōdhā manmayā māmupāśritāḥ.
bahavō jñānatapasā pūtā madbhāvamāgatāḥ..10..
yē yathā māṃ prapadyantē tāṃstathaiva bhajāmyaham.
mama vartmānuvartantē manuṣyāḥ pārtha sarvaśaḥ..11..
kāṅkṣantaḥ karmaṇāṃ siddhiṃ yajanta iha dēvatāḥ.
kṣipraṃ hi mānuṣē lōkē siddhirbhavati karmajā..12..
cāturvarṇyaṃ mayā sṛṣṭaṃ guṇakarmavibhāgaśaḥ.
tasya kartāramapi māṃ viddhyakartāramavyayam..13..
na māṃ karmāṇi limpanti na mē karmaphalē spṛhā.
iti māṃ yō'bhijānāti karmabhirna sa badhyatē..14..
ēvaṃ jñātvā kṛtaṃ karma pūrvairapi mumukṣubhiḥ.
kuru karmaiva tasmāttvaṃ pūrvaiḥ pūrvataraṃ kṛtam..15..
kiṃ karma kimakarmēti kavayō'pyatra mōhitāḥ.
tattē karma pravakṣyāmi yajjñātvā mōkṣyasē'śubhāt..16..
karmaṇō hyapi bōddhavyaṃ bōddhavyaṃ ca vikarmaṇaḥ.
akarmaṇaśca bōddhavyaṃ gahanā karmaṇō gatiḥ..17..
karmaṇyakarma yaḥ paśyēdakarmaṇi ca karma yaḥ.
sa buddhimānmanuṣyēṣu sa yuktaḥ kṛtsnakarmakṛt..18..
yasya sarvē samārambhāḥ kāmasaṃkalpavarjitāḥ.
jñānāgnidagdhakarmāṇaṃ tamāhuḥ paṇḍitaṃ budhāḥ..19..
tyaktvā karmaphalāsaṅgaṃ nityatṛptō nirāśrayaḥ.
karmaṇyabhipravṛttō'pi naiva kiṃcitkarōti saḥ..20..
nirāśīryatacittātmā tyaktasarvaparigrahaḥ.
śārīraṃ kēvalaṃ karma kurvannāpnōti kilbiṣam..21..
yadṛcchālābhasaṃtuṣṭō dvandvātītō vimatsaraḥ.
samaḥ siddhāvasiddhau ca kṛtvāpi na nibadhyatē..22..
gatasaṅgasya muktasya jñānāvasthitacētasaḥ.
yajñāyācarataḥ karma samagraṃ pravilīyatē..23..
brahmārpaṇaṃ brahma havirbrahmāgnau brahmaṇā hutam.
brahmaiva tēna gantavyaṃ brahmakarmasamādhinā..24..
daivamēvāparē yajñaṃ yōginaḥ paryupāsatē.
brahmāgnāvaparē yajñaṃ yajñēnaivōpajuhvati..25..
śrōtrādīnīndriyāṇyanyē saṃyamāgniṣu juhvati.
śabdādīnviṣayānanya indriyāgniṣu juhvati..26..
sarvāṇīndriyakarmāṇi prāṇakarmāṇi cāparē.
ātmasaṃyamayōgāgnau juhvati jñānadīpitē..27..
dravyayajñāstapōyajñā yōgayajñāstathāparē.
svādhyāyajñānayajñāśca yatayaḥ saṃśitavratāḥ..28..
apānē juhvati prāṇaṃ prāṇē'pānaṃ tathāparē.
prāṇāpānagatī ruddhvā prāṇāyāmaparāyaṇāḥ..29..
aparē niyatāhārāḥ prāṇānprāṇēṣu juhvati.
sarvē'pyētē yajñavidō yajñakṣapitakalmaṣāḥ..30..
yajñaśiṣṭāmṛtabhujō yānti brahma sanātanam.
nāyaṃ lōkō'styayajñasya kutō'nyaḥ kurusattama..31..
ēvaṃ bahuvidhā yajñā vitatā brahmaṇō mukhē.
karmajānviddhi tānsarvānēvaṃ jñātvā vimōkṣyasē..32..
śrēyāndravyamayādyajñājjñānayajñaḥ paraṃtapa.
sarvaṃ karmākhilaṃ pārtha jñānē parisamāpyatē..33..
tadviddhi praṇipātēna paripraśnēna sēvayā.
upadēkṣyanti tē jñānaṃ jñāninastattvadarśinaḥ..34..
yajjñātvā na punarmōhamēvaṃ yāsyasi pāṇḍava.
yēna bhūtānyaśēṣēṇa drakṣyasyātmanyathō mayi..35..
api cēdasi pāpēbhyaḥ sarvēbhyaḥ pāpakṛttamaḥ.
sarvaṃ jñānaplavēnaiva vṛjinaṃ saṃtariṣyasi..36..
yathaidhāṃsi samiddhō'gnirbhasmasātkurutē'rjuna.
jñānāgniḥ sarvakarmāṇi bhasmasātkurutē tathā..37..
na hi jñānēna sadṛśaṃ pavitramiha vidyatē.
tatsvayaṃ yōgasaṃsiddhaḥ kālēnātmani vindati..38..
śraddhāvān̐llabhatē jñānaṃ tatparaḥ saṃyatēndriyaḥ.
jñānaṃ labdhvā parāṃ śāntimacirēṇādhigacchati..39..
ajñaścāśraddadhānaśca saṃśayātmā vinaśyati.
nāyaṃ lōkō'sti na parō na sukhaṃ saṃśayātmanaḥ..40..
yōgasaṃnyastakarmāṇaṃ jñānasaṃchinnasaṃśayam.
ātmavantaṃ na karmāṇi nibadhnanti dhanaṃjaya..41..
tasmādajñānasaṃbhūtaṃ hṛtsthaṃ jñānāsinātmanaḥ.
chittvainaṃ saṃśayaṃ yōgamātiṣṭhōttiṣṭha bhārata..42..
 

ōṃ tatsaditi śrīmadbhagavadgītāsūpaniṣatsu brahmavidyāyāṃ yōgaśāstrē śrīkṛṣṇārjunasaṃvādē jñānakarmasaṃnyāsayōgō nāma caturthō'dhyāyaḥ ..4..

adhyāya 5  •  karmasaṃnyāsayōga
pañcamō'dhyāyaḥ
 
arjuna uvāca.
saṃnyāsaṃ karmaṇāṃ kṛṣṇa punaryōgaṃ ca śaṃsasi.
yacchrēya ētayōrēkaṃ tanmē brūhi suniścitam..1..
śrībhagavānuvāca.
saṃnyāsaḥ karmayōgaśca niḥśrēyasakarāvubhau.
tayōstu karmasaṃnyāsātkarmayōgō viśiṣyatē..2..
jñēyaḥ sa nityasaṃnyāsī yō na dvēṣṭi na kāṅkṣati.
nirdvandvō hi mahābāhō sukhaṃ bandhātpramucyatē..3..
sāṃkhyayōgau pṛthagbālāḥ pravadanti na paṇḍitāḥ.
ēkamapyāsthitaḥ samyagubhayōrvindatē phalam..4..
yatsāṃkhyaiḥ prāpyatē sthānaṃ tadyōgairapi gamyatē.
ēkaṃ sāṃkhyaṃ ca yōgaṃ ca yaḥ paśyati sa paśyati..5..
saṃnyāsastu mahābāhō duḥkhamāptumayōgataḥ.
yōgayuktō munirbrahma nacirēṇādhigacchati..6..
yōgayuktō viśuddhātmā vijitātmā jitēndriyaḥ.
sarvabhūtātmabhūtātmā kurvannapi na lipyatē..7..
naiva kiṃcitkarōmīti yuktō manyēta tattvavit.
paśyañśṛṇvanspṛśañjighrannaśnangacchansvapañśvasan..8..
pralapanvisṛjangṛhṇannunmiṣannimiṣannapi.
indriyāṇīndriyārthēṣu vartanta iti dhārayan..9..
brahmaṇyādhāya karmāṇi saṅgaṃ tyaktvā karōti yaḥ.
lipyatē na sa pāpēna padmapatramivāmbhasā..10..
kāyēna manasā buddhyā kēvalairindriyairapi.
yōginaḥ karma kurvanti saṅgaṃ tyaktvātmaśuddhayē..11..
yuktaḥ karmaphalaṃ tyaktvā śāntimāpnōti naiṣṭhikīm.
ayuktaḥ kāmakārēṇa phalē saktō nibadhyatē..12..
sarvakarmāṇi manasā saṃnyasyāstē sukhaṃ vaśī.
navadvārē purē dēhī naiva kurvanna kārayan..13..
na kartṛtvaṃ na karmāṇi lōkasya sṛjati prabhuḥ.
na karmaphalasaṃyōgaṃ svabhāvastu pravartatē..14..
nādattē kasyacitpāpaṃ na caiva sukṛtaṃ vibhuḥ.
ajñānēnāvṛtaṃ jñānaṃ tēna muhyanti jantavaḥ..15..
jñānēna tu tadajñānaṃ yēṣāṃ nāśitamātmanaḥ.
tēṣāmādityavajjñānaṃ prakāśayati tatparam..16..
tadbuddhayastadātmānastanniṣṭhāstatparāyaṇāḥ.
gacchantyapunarāvṛttiṃ jñānanirdhūtakalmaṣāḥ..17..
vidyāvinayasaṃpannē brāhmaṇē gavi hastini.
śuni caiva śvapākē ca paṇḍitāḥ samadarśinaḥ..18..
ihaiva tairjitaḥ sargō yēṣāṃ sāmyē sthitaṃ manaḥ.
nirdōṣaṃ hi samaṃ brahma tasmādbrahmaṇi tē sthitāḥ..19..
na prahṛṣyētpriyaṃ prāpya nōdvijētprāpya cāpriyam.
sthirabuddhirasaṃmūḍhō brahmavidbrahmaṇi sthitaḥ..20..
bāhyasparśēṣvasaktātmā vindatyātmani yatsukham.
sa brahmayōgayuktātmā sukhamakṣayamaśnutē..21..
yē hi saṃsparśajā bhōgā duḥkhayōnaya ēva tē.
ādyantavantaḥ kauntēya na tēṣu ramatē budhaḥ..22..
śaknōtīhaiva yaḥ sōḍhuṃ prākśarīravimōkṣaṇāt.
kāmakrōdhōdbhavaṃ vēgaṃ sa yuktaḥ sa sukhī naraḥ..23..
yō'ntaḥsukhō'ntarārāmastathāntarjyōtirēva yaḥ.
sa yōgī brahmanirvāṇaṃ brahmabhūtō'dhigacchati..24..
labhantē brahmanirvāṇamṛṣayaḥ kṣīṇakalmaṣāḥ.
chinnadvaidhā yatātmānaḥ sarvabhūtahitē ratāḥ..25..
kāmakrōdhaviyuktānāṃ yatīnāṃ yatacētasām.
abhitō brahmanirvāṇaṃ vartatē viditātmanām..26..
sparśānkṛtvā bahirbāhyāṃścakṣuścaivāntarē bhruvōḥ.
prāṇāpānau samau kṛtvā nāsābhyantaracāriṇau..27..
yatēndriyamanōbuddhirmunirmōkṣaparāyaṇaḥ.
vigatēcchābhayakrōdhō yaḥ sadā mukta ēva saḥ..28..
bhōktāraṃ yajñatapasāṃ sarvalōkamahēśvaram.
suhṛdaṃ sarvabhūtānāṃ jñātvā māṃ śāntimṛcchati..29..
 

ōṃ tatsaditi śrīmadbhagavadgītāsūpaniṣatsu brahmavidyāyāṃ yōgaśāstrē śrīkṛṣṇārjunasaṃvādē karmasaṃnyāsayōgō nāma pañcamō'dhyāyaḥ ..5..

adhyāya 6  •  ātmasaṃyamayōga
ṣaṣṭhō'dhyāyaḥ
 
śrībhagavānuvāca.
anāśritaḥ karmaphalaṃ kāryaṃ karma karōti yaḥ.
sa saṃnyāsī ca yōgī ca na niragnirna cākriyaḥ..1..
yaṃ saṃnyāsamiti prāhuryōgaṃ taṃ viddhi pāṇḍava.
na hyasaṃnyastasaṃkalpō yōgī bhavati kaścana..2..
ārurukṣōrmunēryōgaṃ karma kāraṇamucyatē.
yōgārūḍhasya tasyaiva śamaḥ kāraṇamucyatē..3..
yadā hi nēndriyārthēṣu na karmasvanuṣajjatē.
sarvasaṃkalpasaṃnyāsī yōgārūḍhastadōcyatē..4..
uddharēdātmanātmānaṃ nātmānamavasādayēt.
ātmaiva hyātmanō bandhurātmaiva ripurātmanaḥ..5..
bandhurātmātmanastasya yēnātmaivātmanā jitaḥ.
anātmanastu śatrutvē vartētātmaiva śatruvat..6..
jitātmanaḥ praśāntasya paramātmā samāhitaḥ.
śītōṣṇasukhaduḥkhēṣu tathā mānāpamānayōḥ..7..
jñānavijñānatṛptātmā kūṭasthō vijitēndriyaḥ.
yukta ityucyatē yōgī samalōṣṭāśmakāñcanaḥ..8..
suhṛnmitrāryudāsīnamadhyasthadvēṣyabandhuṣu.
sādhuṣvapi ca pāpēṣu samabuddhirviśiṣyatē..9..
yōgī yuñjīta satatamātmānaṃ rahasi sthitaḥ.
ēkākī yatacittātmā nirāśīraparigrahaḥ..10..
śucau dēśē pratiṣṭhāpya sthiramāsanamātmanaḥ.
nātyucchritaṃ nātinīcaṃ cailājinakuśōttaram..11..
tatraikāgraṃ manaḥ kṛtvā yatacittēndriyakriyāḥ.
upaviśyāsanē yuñjyādyōgamātmaviśuddhayē..12..
samaṃ kāyaśirōgrīvaṃ dhārayannacalaṃ sthiraḥ.
saṃprēkṣya nāsikāgraṃ svaṃ diśaścānavalōkayan..13..
praśāntātmā vigatabhīrbrahmacārivratē sthitaḥ.
manaḥ saṃyamya maccittō yukta āsīta matparaḥ..14..
yuñjannēvaṃ sadātmānaṃ yōgī niyatamānasaḥ.
śāntiṃ nirvāṇaparamāṃ matsaṃsthāmadhigacchati..15..
nātyaśnatastu yōgō'sti na caikāntamanaśnataḥ.
na cātisvapnaśīlasya jāgratō naiva cārjuna..16..
yuktāhāravihārasya yuktacēṣṭasya karmasu.
yuktasvapnāvabōdhasya yōgō bhavati duḥkhahā..17..
yadā viniyataṃ cittamātmanyēvāvatiṣṭhatē.
niḥspṛhaḥ sarvakāmēbhyō yukta ityucyatē tadā..18..
yathā dīpō nivātasthō nēṅgatē sōpamā smṛtā.
yōginō yatacittasya yuñjatō yōgamātmanaḥ..19..
yatrōparamatē cittaṃ niruddhaṃ yōgasēvayā.
yatra caivātmanātmānaṃ paśyannātmani tuṣyati..20..
sukhamātyantikaṃ yattadbuddhigrāhyamatīndriyam.
vētti yatra na caivāyaṃ sthitaścalati tattvataḥ..21..
yaṃ labdhvā cāparaṃ lābhaṃ manyatē nādhikaṃ tataḥ.
yasminsthitō na duḥkhēna guruṇāpi vicālyatē..22..
taṃ vidyādduḥkhasaṃyōgaviyōgaṃ yōgasaṃjñitam.
sa niścayēna yōktavyō yōgō'nirviṇṇacētasā..23..
saṃkalpaprabhavānkāmāṃstyaktvā sarvānaśēṣataḥ.
manasaivēndriyagrāmaṃ viniyamya samantataḥ..24..
śanaiḥ śanairuparamēdbuddhyā dhṛtigṛhītayā.
ātmasaṃsthaṃ manaḥ kṛtvā na kiṃcidapi cintayēt..25..
yatō yatō niścarati manaścañcalamasthiram.
tatastatō niyamyaitadātmanyēva vaśaṃ nayēt..26..
praśāntamanasaṃ hyēnaṃ yōginaṃ sukhamuttamam.
upaiti śāntarajasaṃ brahmabhūtamakalmaṣam..27..
yuñjannēvaṃ sadātmānaṃ yōgī vigatakalmaṣaḥ.
sukhēna brahmasaṃsparśamatyantaṃ sukhamaśnutē..28..
sarvabhūtasthamātmānaṃ sarvabhūtāni cātmani.
īkṣatē yōgayuktātmā sarvatra samadarśanaḥ..29..
yō māṃ paśyati sarvatra sarvaṃ ca mayi paśyati.
tasyāhaṃ na praṇaśyāmi sa ca mē na praṇaśyati..30..
sarvabhūtasthitaṃ yō māṃ bhajatyēkatvamāsthitaḥ.
sarvathā vartamānō'pi sa yōgī mayi vartatē..31..
ātmaupamyēna sarvatra samaṃ paśyati yō'rjuna.
sukhaṃ vā yadi vā duḥkhaṃ sa yōgī paramō mataḥ..32..
arjuna uvāca.
yō'yaṃ yōgastvayā prōktaḥ sāmyēna madhusūdana.
ētasyāhaṃ na paśyāmi cañcalatvātsthitiṃ sthirām..33..
cañcalaṃ hi manaḥ kṛṣṇa pramāthi balavaddṛḍham.
tasyāhaṃ nigrahaṃ manyē vāyōriva suduṣkaram..34..
śrībhagavānuvāca.
asaṃśayaṃ mahābāhō manō durnigrahaṃ calam.
abhyāsēna tu kauntēya vairāgyēṇa ca gṛhyatē..35..
asaṃyatātmanā yōgō duṣprāpa iti mē matiḥ.
vaśyātmanā tu yatatā śakyō'vāptumupāyataḥ..36..
arjuna uvāca.
ayatiḥ śraddhayōpētō yōgāccalitamānasaḥ.
aprāpya yōgasaṃsiddhiṃ kāṃ gatiṃ kṛṣṇa gacchati..37..
kaccinnōbhayavibhraṣṭaśchinnābhramiva naśyati.
apratiṣṭhō mahābāhō vimūḍhō brahmaṇaḥ pathi..38..
ētanmē saṃśayaṃ kṛṣṇa chēttumarhasyaśēṣataḥ.
tvadanyaḥ saṃśayasyāsya chēttā na hyupapadyatē..39..
śrībhagavānuvāca.
pārtha naivēha nāmutra vināśastasya vidyatē.
na hi kalyāṇakṛtkaściddurgatiṃ tāta gacchati..40..
prāpya puṇyakṛtāṃ lōkānuṣitvā śāśvatīḥ samāḥ.
śucīnāṃ śrīmatāṃ gēhē yōgabhraṣṭō'bhijāyatē..41..
athavā yōgināmēva kulē bhavati dhīmatām.
ētaddhi durlabhataraṃ lōkē janma yadīdṛśam..42..
tatra taṃ buddhisaṃyōgaṃ labhatē paurvadēhikam.
yatatē ca tatō bhūyaḥ saṃsiddhau kurunandana..43..
pūrvābhyāsēna tēnaiva hriyatē hyavaśō'pi saḥ.
jijñāsurapi yōgasya śabdabrahmātivartatē..44..
prayatnādyatamānastu yōgī saṃśuddhakilbiṣaḥ.
anēkajanmasaṃsiddhastatō yāti parāṃ gatim..45..
tapasvibhyō'dhikō yōgī jñānibhyō'pi matō'dhikaḥ.
karmibhyaścādhikō yōgī tasmādyōgī bhavārjuna..46..
yōgināmapi sarvēṣāṃ madgatēnāntarātmanā.
śraddhāvānbhajatē yō māṃ sa mē yuktatamō mataḥ..47..
 

ōṃ tatsaditi śrīmadbhagavadgītāsūpaniṣatsu brahmavidyāyāṃ yōgaśāstrē śrīkṛṣṇārjunasaṃvādē ātmasaṃyamayōgō nāma ṣaṣṭhō'dhyāyaḥ ..6..

adhyāya 7  •  jñānavijñānayōga
saptamō'dhyāyaḥ
 
śrībhagavānuvāca.
mayyāsaktamanāḥ pārtha yōgaṃ yuñjanmadāśrayaḥ.
asaṃśayaṃ samagraṃ māṃ yathā jñāsyasi tacchṛṇu..1..
jñānaṃ tē'haṃ savijñānamidaṃ vakṣyāmyaśēṣataḥ.
yajjñātvā nēha bhūyō'nyajjñātavyamavaśiṣyatē..2..
manuṣyāṇāṃ sahasrēṣu kaścidyatati siddhayē.
yatatāmapi siddhānāṃ kaścinmāṃ vētti tattvataḥ..3..
bhūmirāpō'nalō vāyuḥ khaṃ manō buddhirēva ca.
ahaṃkāra itīyaṃ mē bhinnā prakṛtiraṣṭadhā..4..
aparēyamitastvanyāṃ prakṛtiṃ viddhi mē parām.
jīvabhūtāṃ mahābāhō yayēdaṃ dhāryatē jagat..5..
ētadyōnīni bhūtāni sarvāṇītyupadhāraya.
ahaṃ kṛtsnasya jagataḥ prabhavaḥ pralayastathā..6..
mattaḥ parataraṃ nānyatkiṃcidasti dhanaṃjaya.
mayi sarvamidaṃ prōtaṃ sūtrē maṇigaṇā iva..7..
rasō'hamapsu kauntēya prabhāsmi śaśisūryayōḥ.
praṇavaḥ sarvavēdēṣu śabdaḥ khē pauruṣaṃ nṛṣu..8..
puṇyō gandhaḥ pṛthivyāṃ ca tējaścāsmi vibhāvasau.
jīvanaṃ sarvabhūtēṣu tapaścāsmi tapasviṣu..9..
bījaṃ māṃ sarvabhūtānāṃ viddhi pārtha sanātanam.
buddhirbuddhimatāmasmi tējastējasvināmaham..10..
balaṃ balavatāṃ cāhaṃ kāmarāgavivarjitam.
dharmāviruddhō bhūtēṣu kāmō'smi bharatarṣabha..11..
yē caiva sāttvikā bhāvā rājasāstāmasāśca yē.
matta ēvēti tānviddhi na tvahaṃ tēṣu tē mayi..12..
tribhirguṇamayairbhāvairēbhiḥ sarvamidaṃ jagat.
mōhitaṃ nābhijānāti māmēbhyaḥ paramavyayam..13..
daivī hyēṣā guṇamayī mama māyā duratyayā.
māmēva yē prapadyantē māyāmētāṃ taranti tē..14..
na māṃ duṣkṛtinō mūḍhāḥ prapadyantē narādhamāḥ.
māyayāpahṛtajñānā āsuraṃ bhāvamāśritāḥ..15..
caturvidhā bhajantē māṃ janāḥ sukṛtinō'rjuna.
ārtō jijñāsurarthārthī jñānī ca bharatarṣabha..16..
tēṣāṃ jñānī nityayukta ēkabhaktirviśiṣyatē.
priyō hi jñāninō'tyarthamahaṃ sa ca mama priyaḥ..17..
udārāḥ sarva ēvaitē jñānī tvātmaiva mē matam.
āsthitaḥ sa hi yuktātmā māmēvānuttamāṃ gatim..18..
bahūnāṃ janmanāmantē jñānavānmāṃ prapadyatē.
vāsudēvaḥ sarvamiti sa mahātmā sudurlabhaḥ..19..
kāmaistaistairhṛtajñānāḥ prapadyantē'nyadēvatāḥ.
taṃ taṃ niyamamāsthāya prakṛtyā niyatāḥ svayā..20..
yō yō yāṃ yāṃ tanuṃ bhaktaḥ śraddhayārcitumicchati.
tasya tasyācalāṃ śraddhāṃ tāmēva vidadhāmyaham..21..
sa tayā śraddhayā yuktastasyārādhanamīhatē.
labhatē ca tataḥ kāmānmayaiva vihitānhi tān..22..
antavattu phalaṃ tēṣāṃ tadbhavatyalpamēdhasām.
dēvāndēvayajō yānti madbhaktā yānti māmapi..23..
avyaktaṃ vyaktimāpannaṃ manyantē māmabuddhayaḥ.
paraṃ bhāvamajānantō mamāvyayamanuttamam..24..
nāhaṃ prakāśaḥ sarvasya yōgamāyāsamāvṛtaḥ.
mūḍhō'yaṃ nābhijānāti lōkō māmajamavyayam..25..
vēdāhaṃ samatītāni vartamānāni cārjuna.
bhaviṣyāṇi ca bhūtāni māṃ tu vēda na kaścana..26..
icchādvēṣasamutthēna dvandvamōhēna bhārata.
sarvabhūtāni saṃmōhaṃ sargē yānti paraṃtapa..27..
yēṣāṃ tvantagataṃ pāpaṃ janānāṃ puṇyakarmaṇām.
tē dvandvamōhanirmuktā bhajantē māṃ dṛḍhavratāḥ..28..
jarāmaraṇamōkṣāya māmāśritya yatanti yē.
tē brahma tadviduḥ kṛtsnamadhyātmaṃ karma cākhilam..29..
sādhibhūtādhidaivaṃ māṃ sādhiyajñaṃ ca yē viduḥ.
prayāṇakālē'pi ca māṃ tē viduryuktacētasaḥ..30..
 

ōṃ tatsaditi śrīmadbhagavadgītāsūpaniṣatsu brahmavidyāyāṃ yōgaśāstrē śrīkṛṣṇārjunasaṃvādē jñānavijñānayōgō nāma saptamō'dhyāyaḥ ..7..

adhyāya 8  •  akṣarabrahmayōga
aṣṭamō'dhyāyaḥ
 
arjuna uvāca.
kiṃ tadbrahma kimadhyātmaṃ kiṃ karma puruṣōttama.
adhibhūtaṃ ca kiṃ prōktamadhidaivaṃ kimucyatē..1..
adhiyajñaḥ kathaṃ kō'tra dēhē'sminmadhusūdana.
prayāṇakālē ca kathaṃ jñēyō'si niyatātmabhiḥ..2..
śrībhagavānuvāca.
akṣaraṃ brahma paramaṃ svabhāvō'dhyātmamucyatē.
bhūtabhāvōdbhavakarō visargaḥ karmasaṃjñitaḥ..3..
adhibhūtaṃ kṣarō bhāvaḥ puruṣaścādhidaivatam.
adhiyajñō'hamēvātra dēhē dēhabhṛtāṃ vara..4..
antakālē ca māmēva smaranmuktvā kalēvaram.
yaḥ prayāti sa madbhāvaṃ yāti nāstyatra saṃśayaḥ..5..
yaṃ yaṃ vāpi smaranbhāvaṃ tyajatyantē kalēvaram.
taṃ tamēvaiti kauntēya sadā tadbhāvabhāvitaḥ..6..
tasmātsarvēṣu kālēṣu māmanusmara yudhya ca.
mayyarpitamanōbuddhirmāmēvaiṣyasyasaṃśayam..7..
abhyāsayōgayuktēna cētasā nānyagāminā.
paramaṃ puruṣaṃ divyaṃ yāti pārthānucintayan..8..
kaviṃ purāṇamanuśāsitāramaṇōraṇīyaṃsamanusmarēdyaḥ.
sarvasya dhātāramacintyarūpamādityavarṇaṃ tamasaḥ parastāt..9..
prayāṇakālē manasācalēna bhaktyā yuktō yōgabalēna caiva.
bhruvōrmadhyē prāṇamāvēśya samyaksa taṃ paraṃ puruṣamupaiti divyam..10..
yadakṣaraṃ vēdavidō vadanti viśanti yadyatayō vītarāgāḥ.
yadicchantō brahmacaryaṃ caranti tattē padaṃ saṃgrahēṇa pravakṣyē..11..
sarvadvārāṇi saṃyamya manō hṛdi nirudhya ca.
mūrdhnyādhāyātmanaḥ prāṇamāsthitō yōgadhāraṇām..12..
ōmityēkākṣaraṃ brahma vyāharanmāmanusmaran.
yaḥ prayāti tyajandēhaṃ sa yāti paramāṃ gatim..13..
ananyacētāḥ satataṃ yō māṃ smarati nityaśaḥ.
tasyāhaṃ sulabhaḥ pārtha nityayuktasya yōginaḥ..14..
māmupētya punarjanma duḥkhālayamaśāśvatam.
nāpnuvanti mahātmānaḥ saṃsiddhiṃ paramāṃ gatāḥ..15..
ābrahmabhuvanāllōkāḥ punarāvartinō'rjuna.
māmupētya tu kauntēya punarjanma na vidyatē..16..
sahasrayugaparyantamaharyadbrahmaṇō viduḥ.
rātriṃ yugasahasrāntāṃ tē'hōrātravidō janāḥ..17..
avyaktādvyaktayaḥ sarvāḥ prabhavantyaharāgamē.
rātryāgamē pralīyantē tatraivāvyaktasaṃjñakē..18..
bhūtagrāmaḥ sa ēvāyaṃ bhūtvā bhūtvā pralīyatē.
rātryāgamē'vaśaḥ pārtha prabhavatyaharāgamē..19..
parastasmāttu bhāvō'nyō'vyaktō'vyaktātsanātanaḥ.
yaḥ sa sarvēṣu bhūtēṣu naśyatsu na vinaśyati..20..
avyaktō'kṣara ityuktastamāhuḥ paramāṃ gatim.
yaṃ prāpya na nivartantē taddhāma paramaṃ mama..21..
puruṣaḥ sa paraḥ pārtha bhaktyā labhyastvananyayā.
yasyāntaḥsthāni bhūtāni yēna sarvamidaṃ tatam..22..
yatra kālē tvanāvṛttimāvṛttiṃ caiva yōginaḥ.
prayātā yānti taṃ kālaṃ vakṣyāmi bharatarṣabha..23..
agnirjōtirahaḥ śuklaḥ ṣaṇmāsā uttarāyaṇam.
tatra prayātā gacchanti brahma brahmavidō janāḥ..24..
dhūmō rātristathā kṛṣṇaḥ ṣaṇmāsā dakṣiṇāyanam.
tatra cāndramasaṃ jyōtiryōgī prāpya nivartatē..25..
śuklakṛṣṇē gatī hyētē jagataḥ śāśvatē matē.
ēkayā yātyanāvṛttimanyayāvartatē punaḥ..26..
naitē sṛtī pārtha jānanyōgī muhyati kaścana.
tasmātsarvēṣu kālēṣu yōgayuktō bhavārjuna..27..
vēdēṣu yajñēṣu tapaḥsu caiva dānēṣu yatpuṇyaphalaṃ pradiṣṭam.
atyēti tatsarvamidaṃ viditvāyōgī paraṃ sthānamupaiti cādyam..28..
 

ōṃ tatsaditi śrīmadbhagavadgītāsūpaniṣatsu brahmavidyāyāṃ yōgaśāstrē śrīkṛṣṇārjunasaṃvādē akṣarabrahmayōgō nāmāṣṭamō'dhyāyaḥ ..8..

adhyāya 9  •  rājavidyārājaguhyayōga
navamō'dhyāyaḥ
 
śrībhagavānuvāca.
idaṃ tu tē guhyatamaṃ pravakṣyāmyanasūyavē.
jñānaṃ vijñānasahitaṃ yajjñātvā mōkṣyasē'śubhāt..1..
rājavidyā rājaguhyaṃ pavitramidamuttamam.
pratyakṣāvagamaṃ dharmyaṃ susukhaṃ kartumavyayam..2..
aśraddadhānāḥ puruṣā dharmasyāsya paraṃtapa.
aprāpya māṃ nivartantē mṛtyusaṃsāravartmani..3..
mayā tatamidaṃ sarvaṃ jagadavyaktamūrtinā.
matsthāni sarvabhūtāni na cāhaṃ tēṣvavasthitaḥ..4..
na ca matsthāni bhūtāni paśya mē yōgamaiśvaram.
bhūtabhṛnna ca bhūtasthō mamātmā bhūtabhāvanaḥ..5..
yathākāśasthitō nityaṃ vāyuḥ sarvatragō mahān.
tathā sarvāṇi bhūtāni matsthānītyupadhāraya..6..
sarvabhūtāni kauntēya prakṛtiṃ yānti māmikām.
kalpakṣayē punastāni kalpādau visṛjāmyaham..7..
prakṛtiṃ svāmavaṣṭabhya visṛjāmi punaḥ punaḥ.
bhūtagrāmamimaṃ kṛtsnamavaśaṃ prakṛtērvaśāt..8..
na ca māṃ tāni karmāṇi nibadhnanti dhanaṃjaya.
udāsīnavadāsīnamasaktaṃ tēṣu karmasu..9..
mayādhyakṣēṇa prakṛtiḥ sūyatē sacarācaram.
hētunānēna kauntēya jagadviparivartatē..10..
avajānanti māṃ mūḍhā mānuṣīṃ tanumāśritam.
paraṃ bhāvamajānantō mama bhūtamahēśvaram..11..
mōghāśā mōghakarmāṇō mōghajñānā vicētasaḥ.
rākṣasīmāsurīṃ caiva prakṛtiṃ mōhinīṃ śritāḥ..12..
mahātmānastu māṃ pārtha daivīṃ prakṛtimāśritāḥ.
bhajantyananyamanasō jñātvā bhūtādimavyayam..13..
satataṃ kīrtayantō māṃ yatantaśca dṛḍhavratāḥ.
namasyantaśca māṃ bhaktyā nityayuktā upāsatē..14..
jñānayajñēna cāpyanyē yajantō māmupāsatē.
ēkatvēna pṛthaktvēna bahudhā viśvatōmukham..15..
ahaṃ kraturahaṃ yajñaḥ svadhāhamahamauṣadham.
mantrō'hamahamēvājyamahamagnirahaṃ hutam..16..
pitāhamasya jagatō mātā dhātā pitāmahaḥ.
vēdyaṃ pavitramōṃkāra ṛksāma yajurēva ca..17..
gatirbhartā prabhuḥ sākṣī nivāsaḥ śaraṇaṃ suhṛt.
prabhavaḥ pralayaḥ sthānaṃ nidhānaṃ bījamavyayam..18..
tapāmyahamahaṃ varṣaṃ nigṛhṇāmyutsṛjāmi ca.
amṛtaṃ caiva mṛtyuśca sadasaccāhamarjuna..19..
traividyā māṃ sōmapāḥ pūtapāpā yajñairiṣṭvā svargatiṃ prārthayantē.
tē puṇyamāsādya surēndralōkamaśnanti divyāndivi dēvabhōgān..20..
tē taṃ bhuktvā svargalōkaṃ viśālaṃ kṣīṇē puṇyē martyalōkaṃ viśanti.
ēvaṃ trayīdharmamanuprapannā gatāgataṃ kāmakāmā labhantē..21..
ananyāścintayantō māṃ yē janāḥ paryupāsatē.
ēṣāṃ nityābhiyuktānāṃ yōgakṣēmaṃ vahāmyaham..22..
yē'pyanyadēvatā bhaktā yajantē śraddhayānvitāḥ.
tē'pi māmēva kauntēya yajantyavidhipūrvakam..23..
ahaṃ hi sarvayajñānāṃ bhōktā ca prabhurēva ca.
na tu māmabhijānanti tattvēnātaścyavanti tē..24..
yānti dēvavratā dēvānpitṝnyānti pitṛvratāḥ.
bhūtāni yānti bhūtējyā yānti madyājinō'pi mām..25..
patraṃ puṣpaṃ phalaṃ tōyaṃ yō mē bhaktyā prayacchati.
tadahaṃ bhaktyupahṛtamaśnāmi prayatātmanaḥ..26..
yatkarōṣi yadaśnāsi yajjuhōṣi dadāsi yat.
yattapasyasi kauntēya tatkuruṣva madarpaṇam..27..
śubhāśubhaphalairēvaṃ mōkṣyasē karmabandhanaiḥ.
saṃnyāsayōgayuktātmā vimuktō māmupaiṣyasi..28..
samō'haṃ sarvabhūtēṣu na mē dvēṣyō'sti na priyaḥ.
yē bhajanti tu māṃ bhaktyā mayi tē tēṣu cāpyaham..29..
api cētsudurācārō bhajatē māmananyabhāk.
sādhurēva sa mantavyaḥ samyagvyavasitō hi saḥ..30..
kṣipraṃ bhavati dharmātmā śaśvacchāntiṃ nigacchati.
kauntēya pratijānīhi na mē bhaktaḥ praṇaśyati..31..
māṃ hi pārtha vyapāśritya yē'pi syuḥ pāpayōnayaḥ.
striyō vaiśyāstathā śūdrāstē'pi yānti parāṃ gatim..32..
kiṃ punarbrāhmaṇāḥ puṇyā bhaktā rājarṣayastathā.
anityamasukhaṃ lōkamimaṃ prāpya bhajasva mām..33..
manmanā bhava madbhaktō madyājī māṃ namaskuru.
māmēvaiṣyasi yuktvaivamātmānaṃ matparāyaṇaḥ..34..
 

ōṃ tatsaditi śrīmadbhagavadgītāsūpaniṣatsu brahmavidyāyāṃ yōgaśāstrē śrīkṛṣṇārjunasaṃvādē rājavidyārājaguhyayōgō nāma navamō'dhyāyaḥ ..9..

adhyāya 10  •  vibhūtiyōga
daśamō'dhyāyaḥ
 
śrībhagavānuvāca.
bhūya ēva mahābāhō śṛṇu mē paramaṃ vacaḥ.
yattē'haṃ prīyamāṇāya vakṣyāmi hitakāmyayā..1..
na mē viduḥ suragaṇāḥ prabhavaṃ na maharṣayaḥ.
ahamādirhi dēvānāṃ maharṣīṇāṃ ca sarvaśaḥ..2..
yō māmajamanādiṃ ca vētti lōkamahēśvaram.
asaṃmūḍhaḥ sa martyēṣu sarvapāpaiḥ pramucyatē..3..
buddhirjñānamasaṃmōhaḥ kṣamā satyaṃ damaḥ śamaḥ.
sukhaṃ duḥkhaṃ bhavō'bhāvō bhayaṃ cābhayamēva ca..4..
ahiṃsā samatā tuṣṭistapō dānaṃ yaśō'yaśaḥ.
bhavanti bhāvā bhūtānāṃ matta ēva pṛthagvidhāḥ..5..
maharṣayaḥ sapta pūrvē catvārō manavastathā.
madbhāvā mānasā jātā yēṣāṃ lōka imāḥ prajāḥ..6..
ētāṃ vibhūtiṃ yōgaṃ ca mama yō vētti tattvataḥ.
sō'vikampēna yōgēna yujyatē nātra saṃśayaḥ..7..
ahaṃ sarvasya prabhavō mattaḥ sarvaṃ pravartatē.
iti matvā bhajantē māṃ budhā bhāvasamanvitāḥ..8..
maccittā madgataprāṇā bōdhayantaḥ parasparam.
kathayantaśca māṃ nityaṃ tuṣyanti ca ramanti ca..9..
tēṣāṃ satatayuktānāṃ bhajatāṃ prītipūrvakam.
dadāmi buddhiyōgaṃ taṃ yēna māmupayānti tē..10..
tēṣāmēvānukampārthamahamajñānajaṃ tamaḥ.
nāśayāmyātmabhāvasthō jñānadīpēna bhāsvatā..11..
arjuna uvāca.
paraṃ brahma paraṃ dhāma pavitraṃ paramaṃ bhavān.
puruṣaṃ śāśvataṃ divyamādidēvamajaṃ vibhum..12..
āhustvāmṛṣayaḥ sarvē dēvarṣirnāradastathā.
asitō dēvalō vyāsaḥ svayaṃ caiva bravīṣi mē..13..
sarvamētadṛtaṃ manyē yanmāṃ vadasi kēśava.
na hi tē bhagavanvyaktiṃ vidurdēvā na dānavāḥ..14..
svayamēvātmanātmānaṃ vēttha tvaṃ puruṣōttama.
bhūtabhāvana bhūtēśa dēvadēva jagatpatē..15..
vaktumarhasyaśēṣēṇa divyā hyātmavibhūtayaḥ.
yābhirvibhūtibhirlōkānimāṃstvaṃ vyāpya tiṣṭhasi..16..
kathaṃ vidyāmahaṃ yōgiṃstvāṃ sadā paricintayan.
kēṣu kēṣu ca bhāvēṣu cintyō'si bhagavanmayā..17..
vistarēṇātmanō yōgaṃ vibhūtiṃ ca janārdana.
bhūyaḥ kathaya tṛptirhi śṛṇvatō nāsti mē'mṛtam..18..
śrībhagavānuvāca.
hanta tē kathayiṣyāmi divyā hyātmavibhūtayaḥ.
prādhānyataḥ kuruśrēṣṭha nāstyantō vistarasya mē..19..
ahamātmā guḍākēśa sarvabhūtāśayasthitaḥ.
ahamādiśca madhyaṃ ca bhūtānāmanta ēva ca..20..
ādityānāmahaṃ viṣṇurjyōtiṣāṃ raviraṃśumān.
marīcirmarutāmasmi nakṣatrāṇāmahaṃ śaśī..21..
vēdānāṃ sāmavēdō'smi dēvānāmasmi vāsavaḥ.
indriyāṇāṃ manaścāsmi bhūtānāmasmi cētanā..22..
rudrāṇāṃ śaṃkaraścāsmi vittēśō yakṣarakṣasām.
vasūnāṃ pāvakaścāsmi mēruḥ śikhariṇāmaham..23..
purōdhasāṃ ca mukhyaṃ māṃ viddhi pārtha bṛhaspatim.
sēnānīnāmahaṃ skandaḥ sarasāmasmi sāgaraḥ..24..
maharṣīṇāṃ bhṛgurahaṃ girāmasmyēkamakṣaram.
yajñānāṃ japayajñō'smi sthāvarāṇāṃ himālayaḥ..25..
aśvatthaḥ sarvavṛkṣāṇāṃ dēvarṣīṇāṃ ca nāradaḥ.
gandharvāṇāṃ citrarathaḥ siddhānāṃ kapilō muniḥ..26..
uccaiḥśravasamaśvānāṃ viddhi māmamṛtōdbhavam.
airāvataṃ gajēndrāṇāṃ narāṇāṃ ca narādhipam..27..
āyudhānāmahaṃ vajraṃ dhēnūnāmasmi kāmadhuk.
prajanaścāsmi kandarpaḥ sarpāṇāmasmi vāsukiḥ..28..
anantaścāsmi nāgānāṃ varuṇō yādasāmaham.
pitṝṇāmaryamā cāsmi yamaḥ saṃyamatāmaham..29..
prahlādaścāsmi daityānāṃ kālaḥ kalayatāmaham.
mṛgāṇāṃ ca mṛgēndrō'haṃ vainatēyaśca pakṣiṇām..30..
pavanaḥ pavatāmasmi rāmaḥ śastrabhṛtāmaham.
jhaṣāṇāṃ makaraścāsmi srōtasāmasmi jāhnavī..31..
sargāṇāmādirantaśca madhyaṃ caivāhamarjuna.
adhyātmavidyā vidyānāṃ vādaḥ pravadatāmaham..32..
akṣarāṇāmakārō'smi dvandvaḥ sāmāsikasya ca.
ahamēvākṣayaḥ kālō dhātāhaṃ viśvatōmukhaḥ..33..
mṛtyuḥ sarvaharaścāhamudbhavaśca bhaviṣyatām.
kīrtiḥ śrīrvākca nārīṇāṃ smṛtirmēdhā dhṛtiḥ kṣamā..34..
bṛhatsāma tathā sāmnāṃ gāyatrī chandasāmaham.
māsānāṃ mārgaśīrṣō'hamṛtūnāṃ kusumākaraḥ..35..
dyūtaṃ chalayatāmasmi tējastējasvināmaham.
jayō'smi vyavasāyō'smi sattvaṃ sattvavatāmaham..36..
vṛṣṇīnāṃ vāsudēvō'smi pāṇḍavānāṃ dhanaṃjayaḥ.
munīnāmapyahaṃ vyāsaḥ kavīnāmuśanā kaviḥ..37..
daṇḍō damayatāmasmi nītirasmi jigīṣatām.
maunaṃ caivāsmi guhyānāṃ jñānaṃ jñānavatāmaham..38..
yaccāpi sarvabhūtānāṃ bījaṃ tadahamarjuna.
na tadasti vinā yatsyānmayā bhūtaṃ carācaram..39..
nāntō'sti mama divyānāṃ vibhūtīnāṃ paraṃtapa.
ēṣa tūddēśataḥ prōktō vibhūtērvistarō mayā..40..
yadyadvibhūtimatsattvaṃ śrīmadūrjitamēva vā.
tattadēvāvagaccha tvaṃ mama tējōṃ'śasaṃbhavam..41..
athavā bahunaitēna kiṃ jñātēna tavārjuna.
viṣṭabhyāhamidaṃ kṛtsnamēkāṃśēna sthitō jagat..42..
 

ōṃ tatsaditi śrīmadbhagavadgītāsūpaniṣatsu brahmavidyāyāṃ yōgaśāstrē śrīkṛṣṇārjunasaṃvādē vibhūtiyōgō nāma daśamō'dhyāyaḥ ..10..

adhyāya 11  •  viśvarūpadarśanayōga
ēkādaśō'dhyāyaḥ
 
arjuna uvāca.
madanugrahāya paramaṃ guhyamadhyātmasaṃjñitam.
yattvayōktaṃ vacastēna mōhō'yaṃ vigatō mama..1..
bhavāpyayau hi bhūtānāṃ śrutau vistaraśō mayā.
tvattaḥ kamalapatrākṣa māhātmyamapi cāvyayam..2..
ēvamētadyathāttha tvamātmānaṃ paramēśvara.
draṣṭumicchāmi tē rūpamaiśvaraṃ puruṣōttama..3..
manyasē yadi tacchakyaṃ mayā draṣṭumiti prabhō.
yōgēśvara tatō mē tvaṃ darśayātmānamavyayam..4..
śrībhagavānuvāca.
paśya mē pārtha rūpāṇi śataśō'tha sahasraśaḥ.
nānāvidhāni divyāni nānāvarṇākṛtīni ca..5..
paśyādityānvasūnrudrānaśvinau marutastathā.
bahūnyadṛṣṭapūrvāṇi paśyāścaryāṇi bhārata..6..
ihaikasthaṃ jagatkṛtsnaṃ paśyādya sacarācaram.
mama dēhē guḍākēśa yaccānyaddraṣṭumicchasi..7..
na tu māṃ śakyasē draṣṭumanēnaiva svacakṣuṣā.
divyaṃ dadāmi tē cakṣuḥ paśya mē yōgamaiśvaram..8..
saṃjaya uvāca.
ēvamuktvā tatō rājanmahāyōgēśvarō hariḥ.
darśayāmāsa pārthāya paramaṃ rūpamaiśvaram..9..
anēkavaktranayanamanēkādbhutadarśanam.
anēkadivyābharaṇaṃ divyānēkōdyatāyudham..10..
divyamālyāmbaradharaṃ divyagandhānulēpanam.
sarvāścaryamayaṃ dēvamanantaṃ viśvatōmukham..11..
divi sūryasahasrasya bhavēdyugapadutthitā.
yadi bhāḥ sadṛśī sā syādbhāsastasya mahātmanaḥ..12..
tatraikasthaṃ jagatkṛtsnaṃ pravibhaktamanēkadhā.
apaśyaddēvadēvasya śarīrē pāṇḍavastadā..13..
tataḥ sa vismayāviṣṭō hṛṣṭarōmā dhanaṃjayaḥ.
praṇamya śirasā dēvaṃ kṛtāñjalirabhāṣata..14..
arjuna uvāca.
paśyāmi dēvāṃstava dēva dēhē sarvāṃstathā bhūtaviśēṣasaṃghān.
brahmāṇamīśaṃ kamalāsanasthamṛṣīṃśca sarvānuragāṃśca divyān..15..
anēkabāhūdaravaktranētraṃ paśyāmi tvāṃ sarvatō'nantarūpam.
nāntaṃ na madhyaṃ na punastavādiṃ paśyāmi viśvēśvara viśvarūpa..16..
kirīṭinaṃ gadinaṃ cakriṇaṃ ca tējōrāśiṃ sarvatō dīptimantam.
paśyāmi tvāṃ durnirīkṣyaṃ samantāddīptānalārkadyutimapramēyam..17..
tvamakṣaraṃ paramaṃ vēditavyaṃ tvamasya viśvasya paraṃ nidhānam.
tvamavyayaḥ śāśvatadharmagōptā sanātanastvaṃ puruṣō matō mē..18..
anādimadhyāntamanantavīryamanantabāhuṃ śaśisūryanētram.
paśyāmi tvāṃ dīptahutāśavaktraṃ svatējasā viśvamidaṃ tapantam..19..
dyāvāpṛthivyōridamantaraṃ hi vyāptaṃ tvayaikēna diśaśca sarvāḥ.
dṛṣṭvādbhutaṃ rūpamugraṃ tavēdaṃ lōkatrayaṃ pravyathitaṃ mahātman..20..
amī hi tvāṃ surasaṅghā viśanti kēcidbhītāḥ prāñjalayō gṛṇanti.
svastītyuktvā maharṣisiddhasaṃghāḥ stuvanti tvāṃ stutibhiḥ puṣkalābhiḥ..21..
rudrādityā vasavō yē ca sādhyā viśvē'śvinau marutaścōṣmapāśca.
gandharvayakṣāsurasiddhasaṃghā vīkṣantē tvāṃ vismitāścaiva sarvē..22..
rūpaṃ mahattē bahuvaktranētraṃ mahābāhō bahubāhūrupādam.
bahūdaraṃ bahudaṃṣṭrākarālaṃ dṛṣṭvā lōkāḥ pravyathitāstathāham..23..
nabhaḥspṛśaṃ dīptamanēkavarṇaṃ vyāttānanaṃ dīptaviśālanētram.
dṛṣṭvā hi tvāṃ pravyathitāntarātmā dhṛtiṃ na vindāmi śamaṃ ca viṣṇō..24..
daṃṣṭrākarālāni ca tē mukhāni dṛṣṭvaiva kālānalasaṃnibhāni.
diśō na jānē na labhē ca śarma prasīda dēvēśa jagannivāsa..25..
amī ca tvāṃ dhṛtarāṣṭrasya putrāḥ sarvē sahaivāvanipālasaṃghaiḥ.
bhīṣmō drōṇaḥ sūtaputrastathāsau sahāsmadīyairapi yōdhamukhyaiḥ..26..
vaktrāṇi tē tvaramāṇā viśanti daṃṣṭrākarālāni bhayānakāni.
kēcidvilagnā daśanāntarēṣu saṃdṛśyantē cūrṇitairuttamāṅgaiḥ..27..
yathā nadīnāṃ bahavō'mbuvēgāḥ samudramēvābhimukhā dravanti.
tathā tavāmī naralōkavīrā viśanti vaktrāṇyabhivijvalanti..28..
yathā pradīptaṃ jvalanaṃ pataṃgā viśanti nāśāya samṛddhavēgāḥ.
tathaiva nāśāya viśanti lōkāstavāpi vaktrāṇi samṛddhavēgāḥ..29..
lēlihyasē grasamānaḥ samantāllōkānsamagrānvadanairjvaladbhiḥ.
tējōbhirāpūrya jagatsamagraṃ bhāsastavōgrāḥ pratapanti viṣṇō..30..
ākhyāhi mē kō bhavānugrarūpō namō'stu tē dēvavara prasīda.
vijñātumicchāmi bhavantamādyaṃ na hi prajānāmi tava pravṛttim..31..
śrībhagavānuvāca.
kālō'smi lōkakṣayakṛtpravṛddhō lōkānsamāhartumiha pravṛttaḥ.
ṛtē'pi tvāṃ na bhaviṣyanti sarvē yē'vasthitāḥ pratyanīkēṣu yōdhāḥ..32..
tasmāttvamuttiṣṭha yaśō labhasva jitvā śatrūnbhuṅkṣva rājyaṃ samṛddham.
mayaivaitē nihatāḥ pūrvamēva nimittamātraṃ bhava savyasācin..33..
drōṇaṃ ca bhīṣmaṃ ca jayadrathaṃ ca karṇaṃ tathānyānapi yōdhavīrān.
mayā hatāṃstvaṃ jahi mā vyathiṣṭhā yudhyasva jētāsi raṇē sapatnān..34..
saṃjaya uvāca.
ētacchrutvā vacanaṃ kēśavasya kṛtāñjalirvēpamānaḥ kirīṭī.
namaskṛtvā bhūya ēvāha kṛṣṇaṃ sagadgadaṃ bhītabhītaḥ praṇamya..35..
arjuna uvāca.
sthānē hṛṣīkēśa tava prakīrtyā jagatprahṛṣyatyanurajyatē ca.
rakṣāṃsi bhītāni diśō dravanti sarvē namasyanti ca siddhasaṃghāḥ..36..
kasmācca tē na namēranmahātmangarīyasē brahmaṇō'pyādikartrē.
ananta dēvēśa jagannivāsa tvamakṣaraṃ sadasattatparaṃ yat..37..
tvamādidēvaḥ puruṣaḥ purāṇastvamasya viśvasya paraṃ nidhānam.
vēttāsi vēdyaṃ ca paraṃ ca dhāma tvayā tataṃ viśvamanantarūpa..38..
vāyuryamō'gnirvaruṇaḥ śaśāṅkaḥ prajāpatistvaṃ prapitāmahaśca.
namō namastē'stu sahasrakṛtvaḥ punaśca bhūyō'pi namō namastē..39..
namaḥ purastādatha pṛṣṭhatastē namō'stu tē sarvata ēva sarva.
anantavīryāmitavikramastvaṃ sarvaṃ samāpnōṣi tatō'si sarvaḥ..40..
sakhēti matvā prasabhaṃ yaduktaṃ hē kṛṣṇa hē yādava hē sakhēti.
ajānatā mahimānaṃ tavēdaṃ mayā pramādātpraṇayēna vāpi..41..
yaccāvahāsārthamasatkṛtō'si vihāraśayyāsanabhōjanēṣu.
ēkō'thavāpyacyuta tatsamakṣaṃ tatkṣāmayē tvāmahamapramēyam..42..
pitāsi lōkasya carācarasya tvamasya pūjyaśca gururgarīyān.
na tvatsamō'styabhyadhikaḥ kutō'nyō lōkatrayē'pyapratimaprabhāva..43..
tasmātpraṇamya praṇidhāya kāyaṃ prasādayē tvāmahamīśamīḍyam.
pitēva putrasya sakhēva sakhyuḥ priyaḥ priyāyārhasi dēva sōḍhum..44..
adṛṣṭapūrvaṃ hṛṣitō'smi dṛṣṭvā bhayēna ca pravyathitaṃ manō mē.
tadēva mē darśaya dēvarūpaṃ prasīda dēvēśa jagannivāsa..45..
kirīṭinaṃ gadinaṃ cakrahastamicchāmi tvāṃ draṣṭumahaṃ tathaiva.
tēnaiva rūpēṇa caturbhujēna sahasrabāhō bhava viśvamūrtē..46..
śrībhagavānuvāca.
mayā prasannēna tavārjunēdaṃ rūpaṃ paraṃ darśitamātmayōgāt.
tējōmayaṃ viśvamanantamādyaṃ yanmē tvadanyēna na dṛṣṭapūrvam..47..
na vēdayajñādhyayanairna dānairna ca kriyābhirna tapōbhirugraiḥ.
ēvaṃrūpaḥ śakya ahaṃ nṛlōkē draṣṭuṃ tvadanyēna kurupravīra..48..
mā tē vyathā mā ca vimūḍhabhāvō dṛṣṭvā rūpaṃ ghōramīdṛṅmamēdam.
vyapētabhīḥ prītamanāḥ punastvaṃ tadēva mē rūpamidaṃ prapaśya..49..
saṃjaya uvāca.
ityarjunaṃ vāsudēvastathōktvā svakaṃ rūpaṃ darśayāmāsa bhūyaḥ.
āśvāsayāmāsa ca bhītamēnaṃ bhūtvā punaḥ saumyavapurmahātmā..50..
arjuna uvāca.
dṛṣṭvēdaṃ mānuṣaṃ rūpaṃ tava saumyaṃ janārdana.
idānīmasmi saṃvṛttaḥ sacētāḥ prakṛtiṃ gataḥ..51..
śrībhagavānuvāca.
sudurdarśamidaṃ rūpaṃ dṛṣṭavānasi yanmama.
dēvā apyasya rūpasya nityaṃ darśanakāṅkṣiṇaḥ..52..
nāhaṃ vēdairna tapasā na dānēna na cējyayā.
śakya ēvaṃvidhō draṣṭuṃ dṛṣṭavānasi māṃ yathā..53..
bhaktyā tvananyayā śakya ahamēvaṃvidhō'rjuna.
jñātuṃ draṣṭuṃ ca tattvēna pravēṣṭuṃ ca paraṃtapa..54..
matkarmakṛnmatparamō madbhaktaḥ saṅgavarjitaḥ.
nirvairaḥ sarvabhūtēṣu yaḥ sa māmēti pāṇḍava..55..
 

ōṃ tatsaditi śrīmadbhagavadgītāsūpaniṣatsu brahmavidyāyāṃ yōgaśāstrē śrīkṛṣṇārjunasaṃvādē viśvarūpadarśanayōgō nāmaikādaśō'dhyāyaḥ ..11..

adhyāya 12  •  bhaktiyōga
dvādaśō'dhyāyaḥ
 
arjuna uvāca.
ēvaṃ satatayuktā yē bhaktāstvāṃ paryupāsatē.
yē cāpyakṣaramavyaktaṃ tēṣāṃ kē yōgavittamāḥ..1..
śrībhagavānuvāca.
mayyāvēśya manō yē māṃ nityayuktā upāsatē.
śraddhayā parayōpētāstē mē yuktatamā matāḥ..2..
yē tvakṣaramanirdēśyamavyaktaṃ paryupāsatē.
sarvatragamacintyaṃ ca kūṭasthamacalaṃ dhruvam..3..
saṃniyamyēndriyagrāmaṃ sarvatra samabuddhayaḥ.
tē prāpnuvanti māmēva sarvabhūtahitē ratāḥ..4..
klēśō'dhikatarastēṣāmavyaktāsaktacētasām.
avyaktā hi gatirduḥkhaṃ dēhavadbhiravāpyatē..5..
yē tu sarvāṇi karmāṇi mayi saṃnyasya matparāḥ.
ananyēnaiva yōgēna māṃ dhyāyanta upāsatē..6..
tēṣāmahaṃ samuddhartā mṛtyusaṃsārasāgarāt.
bhavāmina cirātpārtha mayyāvēśitacētasām..7..
mayyēva mana ādhatsva mayi buddhiṃ nivēśaya.
nivasiṣyasi mayyēva ata ūrdhvaṃ na saṃśayaḥ..8..
atha cittaṃ samādhātuṃ na śaknōṣi mayi sthiram.
abhyāsayōgēna tatō māmicchāptuṃ dhanaṃjaya..9..
abhyāsē'pyasamarthō'si matkarmaparamō bhava.
madarthamapi karmāṇi kurvansiddhimavāpsyasi..10..
athaitadapyaśaktō'si kartuṃ madyōgamāśritaḥ.
sarvakarmaphalatyāgaṃ tataḥ kuru yatātmavān..11..
śrēyō hi jñānamabhyāsājjñānāddhyānaṃ viśiṣyatē.
dhyānātkarmaphalatyāgastyāgācchāntiranantaram..12..
advēṣṭā sarvabhūtānāṃ maitraḥ karuṇa ēva ca.
nirmamō nirahaṃkāraḥ samaduḥkhasukhaḥ kṣamī..13..
saṃtuṣṭaḥ satataṃ yōgī yatātmā dṛḍhaniścayaḥ.
mayyarpitamanōbuddhiryō madbhaktaḥ sa mē priyaḥ..14..
yasmānnōdvijatē lōkō lōkānnōdvijatē ca yaḥ.
harṣāmarṣabhayōdvēgairmuktō yaḥ sa ca mē priyaḥ..15..
anapēkṣaḥ śucirdakṣa udāsīnō gatavyathaḥ.
sarvārambhaparityāgī yō madbhaktaḥ sa mē priyaḥ..16..
yō na hṛṣyati na dvēṣṭi na śōcati na kāṅkṣati.
śubhāśubhaparityāgī bhaktimānyaḥ sa mē priyaḥ..17..
samaḥ śatrau ca mitrē ca tathā mānāpamānayōḥ.
śītōṣṇasukhaduḥkhēṣu samaḥ saṅgavivarjitaḥ..18..
tulyanindāstutirmaunī saṃtuṣṭō yēna kēnacit.
anikētaḥ sthiramatirbhaktimānmē priyō naraḥ..19..
yē tu dharmyāmṛtamidaṃ yathōktaṃ paryupāsatē.
śraddadhānā matparamā bhaktāstē'tīva mē priyāḥ..20..
 

ōṃ tatsaditi śrīmadbhagavadgītāsūpaniṣatsu brahmavidyāyāṃ yōgaśāstrē śrīkṛṣṇārjunasaṃvādē bhaktiyōgō nāma dvādaśō'dhyāyaḥ ..12..

adhyāya 13  •  kṣētrakṣētrajñavibhāgayōga
trayōdaśō'dhyāyaḥ
 
śrībhagavānuvāca.
idaṃ śarīraṃ kauntēya kṣētramityabhidhīyatē.
ētadyō vētti taṃ prāhuḥ kṣētrajña iti tadvidaḥ..1..
kṣētrajñaṃ cāpi māṃ viddhi sarvakṣētrēṣu bhārata.
kṣētrakṣētrajñayōrjñānaṃ yattajjñānaṃ mataṃ mama..2..
tatkṣētraṃ yacca yādṛkca yadvikāri yataśca yat.
sa ca yō yatprabhāvaśca tatsamāsēna mē śṛṇu..3..
ṛṣibhirbahudhā gītaṃ chandōbhirvividhaiḥ pṛthak.
brahmasūtrapadaiścaiva hētumadbhirviniścitaiḥ..4..
mahābhūtānyahaṃkārō buddhiravyaktamēva ca.
indriyāṇi daśaikaṃ ca pañca cēndriyagōcarāḥ..5..
icchā dvēṣaḥ sukhaṃ duḥkhaṃ saṃghātaścētanā dhṛtiḥ.
ētatkṣētraṃ samāsēna savikāramudāhṛtam..6..
amānitvamadambhitvamahiṃsā kṣāntirārjavam.
ācāryōpāsanaṃ śaucaṃ sthairyamātmavinigrahaḥ..7..
indriyārthēṣu vairāgyamanahaṃkāra ēva ca.
janmamṛtyujarāvyādhiduḥkhadōṣānudarśanam..8..
asaktiranabhiṣvaṅgaḥ putradāragṛhādiṣu.
nityaṃ ca samacittatvamiṣṭāniṣṭōpapattiṣu..9..
mayi cānanyayōgēna bhaktiravyabhicāriṇī.
viviktadēśasēvitvamaratirjanasaṃsadi..10..
adhyātmajñānanityatvaṃ tattvajñānārthadarśanam.
ētajjñānamiti prōktamajñānaṃ yadatō'nyathā..11..
jñēyaṃ yattatpravakṣyāmi yajjñātvāmṛtamaśnutē.
anādimatparaṃ brahma na sattannāsaducyatē..12..
sarvataḥpāṇipādaṃ tatsarvatō'kṣiśirōmukham.
sarvataḥśrutimallōkē sarvamāvṛtya tiṣṭhati..13..
sarvēndriyaguṇābhāsaṃ sarvēndriyavivarjitam.
asaktaṃ sarvabhṛccaiva nirguṇaṃ guṇabhōktṛ ca..14..
bahirantaśca bhūtānāmacaraṃ caramēva ca.
sūkṣmatvāttadavijñēyaṃ dūrasthaṃ cāntikē ca tat..15..
avibhaktaṃ ca bhūtēṣu vibhaktamiva ca sthitam.
bhūtabhartṛ ca tajjñēyaṃ grasiṣṇu prabhaviṣṇu ca..16..
jyōtiṣāmapi tajjyōtistamasaḥ paramucyatē.
jñānaṃ jñēyaṃ jñānagamyaṃ hṛdi sarvasya viṣṭhitam..17..
iti kṣētraṃ tathā jñānaṃ jñēyaṃ cōktaṃ samāsataḥ.
madbhakta ētadvijñāya madbhāvāyōpapadyatē..18..
prakṛtiṃ puruṣaṃ caiva viddhyanādi ubhāvapi.
vikārāṃśca guṇāṃścaiva viddhi prakṛtisaṃbhavān..19..
kāryakāraṇakartṛtvē hētuḥ prakṛtirucyatē.
puruṣaḥ sukhaduḥkhānāṃ bhōktṛtvē hēturucyatē..20..
puruṣaḥ prakṛtisthō hi bhuṅktē prakṛtijānguṇān.
kāraṇaṃ guṇasaṅgō'sya sadasadyōnijanmasu..21..
upadraṣṭānumantā ca bhartā bhōktā mahēśvaraḥ.
paramātmēti cāpyuktō dēhē'sminpuruṣaḥ paraḥ..22..
ya ēvaṃ vētti puruṣaṃ prakṛtiṃ ca guṇaiḥ saha.
sarvathā vartamānō'pi na sa bhūyō'bhijāyatē..23..
dhyānēnātmani paśyanti kēcidātmānamātmanā.
anyē sāṃkhyēna yōgēna karmayōgēna cāparē..24..
anyē tvēvamajānantaḥ śrutvānyēbhya upāsatē.
tē'pi cātitarantyēva mṛtyuṃ śrutiparāyaṇāḥ..25..
yāvatsaṃjāyatē kiṃcitsattvaṃ sthāvarajaṅgamam.
kṣētrakṣētrajñasaṃyōgāttadviddhi bharatarṣabha..26..
samaṃ sarvēṣu bhūtēṣu tiṣṭhantaṃ paramēśvaram.
vinaśyatsvavinaśyantaṃ yaḥ paśyati sa paśyati..27..
samaṃ paśyanhi sarvatra samavasthitamīśvaram.
na hinastyātmanātmānaṃ tatō yāti parāṃ gatim..28..
prakṛtyaiva ca karmāṇi kriyamāṇāni sarvaśaḥ.
yaḥ paśyati tathātmānamakartāraṃ sa paśyati..29..
yadā bhūtapṛthagbhāvamēkasthamanupaśyati.
tata ēva ca vistāraṃ brahma saṃpadyatē tadā..30..
anāditvānnirguṇatvātparamātmāyamavyayaḥ.
śarīrasthō'pi kauntēya na karōti na lipyatē..31..
yathā sarvagataṃ saukṣmyādākāśaṃ nōpalipyatē.
sarvatrāvasthitō dēhē tathātmā nōpalipyatē..32..
yathā prakāśayatyēkaḥ kṛtsnaṃ lōkamimaṃ raviḥ.
kṣētraṃ kṣētrī tathā kṛtsnaṃ prakāśayati bhārata..33..
kṣētrakṣētrajñayōrēvamantaraṃ jñānacakṣuṣā.
bhūtaprakṛtimōkṣaṃ ca yē viduryānti tē param..34..
 

ōṃ tatsaditi śrīmadbhagavadgītāsūpaniṣatsu brahmavidyāyāṃ yōgaśāstrē śrīkṛṣṇārjunasaṃvādē kṣētrakṣētrajñavibhāgayōgō nāma trayōdaśō'dhyāyaḥ ..13..

adhyāya 14  •  guṇatrayavibhāgayōga
caturdaśō'dhyāyaḥ
 
śrībhagavānuvāca.
paraṃ bhūyaḥ pravakṣyāmi jñānānāṃ jñānamuttamam.
yajjñātvā munayaḥ sarvē parāṃ siddhimitō gatāḥ..1..
idaṃ jñānamupāśritya mama sādharmyamāgatāḥ.
sargē'pi nōpajāyantē pralayē na vyathanti ca..2..
mama yōnirmahadbrahma tasmingarbhaṃ dadhāmyaham.
saṃbhavaḥ sarvabhūtānāṃ tatō bhavati bhārata..3..
sarvayōniṣu kauntēya mūrtayaḥ saṃbhavanti yāḥ.
tāsāṃ brahma mahadyōnirahaṃ bījapradaḥ pitā..4..
sattvaṃ rajastama iti guṇāḥ prakṛtisaṃbhavāḥ.
nibadhnanti mahābāhō dēhē dēhinamavyayam..5..
tatra sattvaṃ nirmalatvātprakāśakamanāmayam.
sukhasaṅgēna badhnāti jñānasaṅgēna cānagha..6..
rajō rāgātmakaṃ viddhi tṛṣṇāsaṅgasamudbhavam.
tannibadhnāti kauntēya karmasaṅgēna dēhinam..7..
tamastvajñānajaṃ viddhi mōhanaṃ sarvadēhinām.
pramādālasyanidrābhistannibadhnāti bhārata..8..
sattvaṃ sukhē saṃjayati rajaḥ karmaṇi bhārata.
jñānamāvṛtya tu tamaḥ pramādē saṃjayatyuta..9..
rajastamaścābhibhūya sattvaṃ bhavati bhārata.
rajaḥ sattvaṃ tamaścaiva tamaḥ sattvaṃ rajastathā..10..
sarvadvārēṣu dēhē'sminprakāśa upajāyatē.
jñānaṃ yadā tadā vidyādvivṛddhaṃ sattvamityuta..11..
lōbhaḥ pravṛttirārambhaḥ karmaṇāmaśamaḥ spṛhā.
rajasyētāni jāyantē vivṛddhē bharatarṣabha..12..
aprakāśō'pravṛttiśca pramādō mōha ēva ca.
tamasyētāni jāyantē vivṛddhē kurunandana..13..
yadā sattvē pravṛddhē tu pralayaṃ yāti dēhabhṛt.
tadōttamavidāṃ lōkānamalānpratipadyatē..14..
rajasi pralayaṃ gatvā karmasaṅgiṣu jāyatē.
tathā pralīnastamasi mūḍhayōniṣu jāyatē..15..
karmaṇaḥ sukṛtasyāhuḥ sāttvikaṃ nirmalaṃ phalam.
rajasastu phalaṃ duḥkhamajñānaṃ tamasaḥ phalam..16..
sattvātsaṃjāyatē jñānaṃ rajasō lōbha ēva ca.
pramādamōhau tamasō bhavatō'jñānamēva ca..17..
ūrdhvaṃ gacchanti sattvasthā madhyē tiṣṭhanti rājasāḥ.
jaghanyaguṇavṛttisthā adhō gacchanti tāmasāḥ..18..
nānyaṃ guṇēbhyaḥ kartāraṃ yadā draṣṭānupaśyati.
guṇēbhyaśca paraṃ vētti madbhāvaṃ sō'dhigacchati..19..
guṇānētānatītya trīndēhī dēhasamudbhavān.
janmamṛtyujarāduḥkhairvimuktō'mṛtamaśnutē..20..
arjuna uvāca.
kairliṅgaistrīnguṇānētānatītō bhavati prabhō.
kimācāraḥ kathaṃ caitāṃstrīnguṇānativartatē..21..
śrībhagavānuvāca.
prakāśaṃ ca pravṛttiṃ ca mōhamēva ca pāṇḍava.
ta dvēṣṭi saṃpravṛttāni na nivṛttāni kāṅkṣati..22..
udāsīnavadāsīnō guṇairyō na vicālyatē.
guṇā vartanta ityēva yō'vatiṣṭhati nēṅgatē..23..
samaduḥkhasukhaḥ svasthaḥ samalōṣṭāśmakāñcanaḥ.
tulyapriyāpriyō dhīrastulyanindātmasaṃstutiḥ..24..
mānāpamānayōstulyastulyō mitrāripakṣayōḥ.
sarvārambhaparityāgī guṇātītaḥ sa ucyatē..25..
māṃ ca yō'vyabhicārēṇa bhaktiyōgēna sēvatē.
sa guṇānsamatītyaitānbrahmabhūyāya kalpatē..26..
brahmaṇō hi pratiṣṭhāhamamṛtasyāvyayasya ca.
śāśvatasya ca dharmasya sukhasyaikāntikasya ca..27..
 

ōṃ tatsaditi śrīmadbhagavadgītāsūpaniṣatsu brahmavidyāyāṃ yōgaśāstrē śrīkṛṣṇārjunasaṃvādē guṇatrayavibhāgayōgō nāma caturdaśō'dhyāyaḥ ..14..

adhyāya 15  •  puruṣōttamayōga
pañcadaśō'dhyāyaḥ
 
śrībhagavānuvāca.
ūrdhvamūlamadhaḥśākhamaśvatthaṃ prāhuravyayam.
chandāṃsi yasya parṇāni yastaṃ vēda sa vēdavit..1..
adhaścōrdhvaṃ prasṛtāstasya śākhā guṇapravṛddhā viṣayapravālāḥ.
adhaśca mūlānyanusaṃtatāni karmānubandhīni manuṣyalōkē..2..
na rūpamasyēha tathōpalabhyatē nāntō na cādirna ca saṃpratiṣṭhā.
aśvatthamēnaṃ suvirūḍhamūlamasaṅgaśastrēṇa dṛḍhēna chittvā..3..
tataḥ padaṃ tatparimārgitavyaṃ yasmingatā na nivartanti bhūyaḥ.
tamēva cādyaṃ puruṣaṃ prapadyē yataḥ pravṛttiḥ prasṛtā purāṇī..4..
nirmānamōhā jitasaṅgadōṣā adhyātmanityā vinivṛttakāmāḥ.
dvandvairvimuktāḥ sukhaduḥkhasaṃjñairgacchantyamūḍhāḥ padamavyayaṃ tat..5..
na tadbhāsayatē sūryō na śaśāṅkō na pāvakaḥ.
yadgatvā na nivartantē taddhāma paramaṃ mama..6..
mamaivāṃśō jīvalōkē jīvabhūtaḥ sanātanaḥ.
manaḥṣaṣṭhānīndriyāṇi prakṛtisthāni karṣati..7..
śarīraṃ yadavāpnōti yaccāpyutkrāmatīśvaraḥ.
gṛhītvaitāni saṃyāti vāyurgandhānivāśayāt..8..
śrōtraṃ cakṣuḥ sparśanaṃ ca rasanaṃ ghrāṇamēva ca.
adhiṣṭhāya manaścāyaṃ viṣayānupasēvatē..9..
utkrāmantaṃ sthitaṃ vāpi bhuñjānaṃ vā guṇānvitam.
vimūḍhā nānupaśyanti paśyanti jñānacakṣuṣaḥ..10..
yatantō yōginaścainaṃ paśyantyātmanyavasthitam.
yatantō'pyakṛtātmānō nainaṃ paśyantyacētasaḥ..11..
yadādityagataṃ tējō jagadbhāsayatē'khilam.
yaccandramasi yaccāgnau tattējō viddhi māmakam..12..
gāmāviśya ca bhūtāni dhārayāmyahamōjasā.
puṣṇāmi cauṣadhīḥ sarvāḥ sōmō bhūtvā rasātmakaḥ..13..
ahaṃ vaiśvānarō bhūtvā prāṇināṃ dēhamāśritaḥ.
prāṇāpānasamāyuktaḥ pacāmyannaṃ caturvidham..14..
sarvasya cāhaṃ hṛdi sanniviṣṭō mattaḥ smṛtirjñānamapōhanaṃ ca.
vēdaiśca sarvairahamēva vēdyō vēdāntakṛdvēdavidēva cāham..15..
dvāvimau puruṣau lōkē kṣaraścākṣara ēva ca.
kṣaraḥ sarvāṇi bhūtāni kūṭasthō'kṣara ucyatē..16..
uttamaḥ puruṣastvanyaḥ paramātmētyudhāhṛtaḥ.
yō lōkatrayamāviśya bibhartyavyaya īśvaraḥ..17..
yasmātkṣaramatītō'hamakṣarādapi cōttamaḥ.
atō'smi lōkē vēdē ca prathitaḥ puruṣōttamaḥ..18..
yō māmēvamasaṃmūḍhō jānāti puruṣōttamam.
sa sarvavidbhajati māṃ sarvabhāvēna bhārata..19..
iti guhyatamaṃ śāstramidamuktaṃ mayānagha.
ētadbuddhvā buddhimānsyātkṛtakṛtyaśca bhārata..20..
 

ōṃ tatsaditi śrīmadbhagavadgītāsūpaniṣatsu brahmavidyāyāṃ yōgaśāstrē śrīkṛṣṇārjunasaṃvādē puruṣōttamayōgō nāma pañcadaśō'dhyāyaḥ ..15..

adhyāya 16  •  daivāsurasaṃpadvibhāgayōga
ṣōḍaśō'dhyāyaḥ
 
śrībhagavānuvāca.
abhayaṃ sattvasaṃśuddhirjñānayōgavyavasthitiḥ.
dānaṃ damaśca yajñaśca svādhyāyastapa ārjavam..1..
ahiṃsā satyamakrōdhastyāgaḥ śāntirapaiśunam.
dayā bhūtēṣvalōluptvaṃ mārdavaṃ hrīracāpalam..2..
tējaḥ kṣamā dhṛtiḥ śaucamadrōhō nātimānitā.
bhavanti saṃpadaṃ daivīmabhijātasya bhārata..3..
dambhō darpō'bhimānaśca krōdhaḥ pāruṣyamēva ca.
ajñānaṃ cābhijātasya pārtha saṃpadamāsurīm..4..
daivī saṃpadvimōkṣāya nibandhāyāsurī matā.
mā śucaḥ saṃpadaṃ daivīmabhijātō'si pāṇḍava..5..
dvau bhūtasargau lōkē'smindaiva āsura ēva ca.
daivō vistaraśaḥ prōkta āsuraṃ pārtha mē śṛṇu..6..
pravṛttiṃ ca nivṛttiṃ ca janā na vidurāsurāḥ.
na śaucaṃ nāpi cācārō na satyaṃ tēṣu vidyatē..7..
asatyamapratiṣṭhaṃ tē jagadāhuranīśvaram.
aparasparasaṃbhūtaṃ kimanyatkāmahaitukam..8..
ētāṃ dṛṣṭimavaṣṭabhya naṣṭātmānō'lpabuddhayaḥ.
prabhavantyugrakarmāṇaḥ kṣayāya jagatō'hitāḥ..9..
kāmamāśritya duṣpūraṃ dambhamānamadānvitāḥ.
mōhādgṛhītvāsadgrāhānpravartantē'śucivratāḥ..10..
cintāmaparimēyāṃ ca pralayāntāmupāśritāḥ.
kāmōpabhōgaparamā ētāvaditi niścitāḥ..11..
āśāpāśaśatairbaddhāḥ kāmakrōdhaparāyaṇāḥ.
īhantē kāmabhōgārthamanyāyēnārthasaṃcayān..12..
idamadya mayā labdhamimaṃ prāpsyē manōratham.
idamastīdamapi mē bhaviṣyati punardhanam..13..
asau mayā hataḥ śatrurhaniṣyē cāparānapi.
īśvarō'hamahaṃ bhōgī siddhō'haṃ balavānsukhī..14..
āḍhyō'bhijanavānasmi kō'nyōsti sadṛśō mayā.
yakṣyē dāsyāmi mōdiṣya ityajñānavimōhitāḥ..15..
anēkacittavibhrāntā mōhajālasamāvṛtāḥ.
prasaktāḥ kāmabhōgēṣu patanti narakē'śucau..16..
ātmasaṃbhāvitāḥ stabdhā dhanamānamadānvitāḥ.
yajantē nāmayajñaistē dambhēnāvidhipūrvakam..17..
ahaṃkāraṃ balaṃ darpaṃ kāmaṃ krōdhaṃ ca saṃśritāḥ.
māmātmaparadēhēṣu pradviṣantō'bhyasūyakāḥ..18..
tānahaṃ dviṣataḥ krūrānsaṃsārēṣu narādhamān.
kṣipāmyajasramaśubhānāsurīṣvēva yōniṣu..19..
āsurīṃ yōnimāpannā mūḍhā janmani janmani.
māmaprāpyaiva kauntēya tatō yāntyadhamāṃ gatim..20..
trividhaṃ narakasyēdaṃ dvāraṃ nāśanamātmanaḥ.
kāmaḥ krōdhastathā lōbhastasmādētattrayaṃ tyajēt..21..
ētairvimuktaḥ kauntēya tamōdvāraistribhirnaraḥ.
ācaratyātmanaḥ śrēyastatō yāti parāṃ gatim..22..
yaḥ śāstravidhimutsṛjya vartatē kāmakārataḥ.
na sa siddhimavāpnōti na sukhaṃ na parāṃ gatim..23..
tasmācchāstraṃ pramāṇaṃ tē kāryākāryavyavasthitau.
jñātvā śāstravidhānōktaṃ karma kartumihārhasi..24..
 

ōṃ tatsaditi śrīmadbhagavadgītāsūpaniṣatsu brahmavidyāyāṃ yōgaśāstrē śrīkṛṣṇārjunasaṃvādē daivāsurasaṃpadvibhāgayōgō nāma ṣōḍaśō'dhyāyaḥ ..16..

adhyāya 17  •  śraddhātrayavibhāgayōga
saptadaśō'dhyāyaḥ
 
arjuna uvāca.
yē śāstravidhimutsṛjya yajantē śraddhayānvitāḥ.
tēṣāṃ niṣṭhā tu kā kṛṣṇa sattvamāhō rajastamaḥ..1..
śrībhagavānuvāca.
trividhā bhavati śraddhā dēhināṃ sā svabhāvajā.
sāttvikī rājasī caiva tāmasī cēti tāṃ śṛṇu..2..
sattvānurūpā sarvasya śraddhā bhavati bhārata.
śraddhāmayō'yaṃ puruṣō yō yacchraddhaḥ sa ēva saḥ..3..
yajantē sāttvikā dēvānyakṣarakṣāṃsi rājasāḥ.
prētānbhūtagaṇāṃścānyē yajantē tāmasā janāḥ..4..
aśāstravihitaṃ ghōraṃ tapyantē yē tapō janāḥ.
dambhāhaṃkārasaṃyuktāḥ kāmarāgabalānvitāḥ..5..
karṣayantaḥ śarīrasthaṃ bhūtagrāmamacētasaḥ.
māṃ caivāntaḥśarīrasthaṃ tānviddhyāsuraniścayān..6..
āhārastvapi sarvasya trividhō bhavati priyaḥ.
yajñastapastathā dānaṃ tēṣāṃ bhēdamimaṃ śṛṇu..7..
āyuḥsattvabalārōgyasukhaprītivivardhanāḥ.
rasyāḥ snigdhāḥ sthirā hṛdyā āhārāḥ sāttvikapriyāḥ..8..
kaṭvamlalavaṇātyuṣṇatīkṣṇarūkṣavidāhinaḥ.
āhārā rājasasyēṣṭā duḥkhaśōkāmayapradāḥ..9..
yātayāmaṃ gatarasaṃ pūti paryuṣitaṃ ca yat.
ucchiṣṭamapi cāmēdhyaṃ bhōjanaṃ tāmasapriyam..10..
aphalākāṅkṣibhiryajñō vidhidṛṣṭō ya ijyatē.
yaṣṭavyamēvēti manaḥ samādhāya sa sāttvikaḥ..11..
abhisaṃdhāya tu phalaṃ dambhārthamapi caiva yat.
ijyatē bharataśrēṣṭha taṃ yajñaṃ viddhi rājasam..12..
vidhihīnamasṛṣṭānnaṃ mantrahīnamadakṣiṇam.
śraddhāvirahitaṃ yajñaṃ tāmasaṃ paricakṣatē..13..
dēvadvijaguruprājñapūjanaṃ śaucamārjavam.
brahmacaryamahiṃsā ca śārīraṃ tapa ucyatē..14..
anudvēgakaraṃ vākyaṃ satyaṃ priyahitaṃ ca yat.
svādhyāyābhyasanaṃ caiva vāṅmayaṃ tapa ucyatē..15..
manaḥ prasādaḥ saumyatvaṃ maunamātmavinigrahaḥ.
bhāvasaṃśuddhirityētattapō mānasamucyatē..16..
śraddhayā parayā taptaṃ tapastattrividhaṃ naraiḥ.
aphalākāṅkṣibhiryuktaiḥ sāttvikaṃ paricakṣatē..17..
satkāramānapūjārthaṃ tapō dambhēna caiva yat.
kriyatē tadiha prōktaṃ rājasaṃ calamadhruvam..18..
mūḍhagrāhēṇātmanō yatpīḍayā kriyatē tapaḥ.
parasyōtsādanārthaṃ vā tattāmasamudāhṛtam..19..
dātavyamiti yaddānaṃ dīyatē'nupakāriṇē.
dēśē kālē ca pātrē ca taddānaṃ sāttvikaṃ smṛtam..20..
yattu prattyupakārārthaṃ phalamuddiśya vā punaḥ.
dīyatē ca parikliṣṭaṃ taddānaṃ rājasaṃ smṛtam..21..
adēśakālē yaddānamapātrēbhyaśca dīyatē.
asatkṛtamavajñātaṃ tattāmasamudāhṛtam..22..
ōṃ tatsaditi nirdēśō brahmaṇastrividhaḥ smṛtaḥ.
brāhmaṇāstēna vēdāśca yajñāśca vihitāḥ purā..23..
tasmādōmityudāhṛtya yajñadānatapaḥkriyāḥ.
pravartantē vidhānōktāḥ satataṃ brahmavādinām..24..
tadityanabhisaṃdhāya phalaṃ yajñatapaḥkriyāḥ.
dānakriyāśca vividhāḥ kriyantē mōkṣakāṅkṣibhiḥ..25..
sadbhāvē sādhubhāvē ca sadityētatprayujyatē.
praśastē karmaṇi tathā sacchabdaḥ pārtha yujyatē..26..
yajñē tapasi dānē ca sthitiḥ saditi cōcyatē.
karma caiva tadarthīyaṃ sadityēvābhidhīyatē..27..
aśraddhayā hutaṃ dattaṃ tapastaptaṃ kṛtaṃ ca yat.
asadityucyatē pārtha na ca tatprēpya nō iha..28..
 

ōṃ tatsaditi śrīmadbhagavadgītāsūpaniṣatsu brahmavidyāyāṃ yōgaśāstrē śrīkṛṣṇārjunasaṃvādē śraddhātrayavibhāgayōgō nāma saptadaśō'dhyāyaḥ ..17..

adhyāya 18  •  mōkṣasaṃnyāsayōga
aṣṭādaśō'dhyāyaḥ
 
arjuna uvāca.
saṃnyāsasya mahābāhō tattvamicchāmi vēditum.
tyāgasya ca hṛṣīkēśa pṛthakkēśiniṣūdana..1..
śrībhagavānuvāca.
kāmyānāṃ karmaṇāṃ nyāsaṃ saṃnyāsaṃ kavayō viduḥ.
sarvakarmaphalatyāgaṃ prāhustyāgaṃ vicakṣaṇāḥ..2..
tyājyaṃ dōṣavadityēkē karma prāhurmanīṣiṇaḥ.
yajñadānatapaḥkarma na tyājyamiti cāparē..3..
niścayaṃ śṛṇu mē tatra tyāgē bharatasattama.
tyāgō hi puruṣavyāghra trividhaḥ saṃprakīrtitaḥ..4..
yajñadānatapaḥkarma na tyājyaṃ kāryamēva tat.
yajñō dānaṃ tapaścaiva pāvanāni manīṣiṇām..5..
ētānyapi tu karmāṇi saṅgaṃ tyaktvā phalāni ca.
kartavyānīti mē pārtha niścitaṃ matamuttamam..6..
niyatasya tu saṃnyāsaḥ karmaṇō nōpapadyatē.
mōhāttasya parityāgastāmasaḥ parikīrtitaḥ..7..
duḥkhamityēva yatkarma kāyaklēśabhayāttyajēt.
sa kṛtvā rājasaṃ tyāgaṃ naiva tyāgaphalaṃ labhēt..8..
kāryamityēva yatkarma niyataṃ kriyatē'rjuna.
saṅgaṃ tyaktvā phalaṃ caiva sa tyāgaḥ sāttvikō mataḥ..9..
na dvēṣṭyakuśalaṃ karma kuśalē nānuṣajjatē.
tyāgī sattvasamāviṣṭō mēdhāvī chinnasaṃśayaḥ..10..
na hi dēhabhṛtā śakyaṃ tyaktuṃ karmāṇyaśēṣataḥ.
yastu karmaphalatyāgī sa tyāgītyabhidhīyatē..11..
aniṣṭamiṣṭaṃ miśraṃ ca trividhaṃ karmaṇaḥ phalam.
bhavatyatyāgināṃ prētya na tu saṃnyāsināṃ kvacit..12..
pañcaitāni mahābāhō kāraṇāni nibōdha mē.
sāṃkhyē kṛtāntē prōktāni siddhayē sarvakarmaṇām..13..
adhiṣṭhānaṃ tathā kartā karaṇaṃ ca pṛthagvidham.
vividhāśca pṛthakcēṣṭā daivaṃ caivātra pañcamam..14..
śarīravāṅmanōbhiryatkarma prārabhatē naraḥ.
nyāyyaṃ vā viparītaṃ vā pañcaitē tasya hētavaḥ..15..
tatraivaṃ sati kartāramātmānaṃ kēvalaṃ tu yaḥ.
paśyatyakṛtabuddhitvānna sa paśyati durmatiḥ..16..
yasya nāhaṃkṛtō bhāvō buddhiryasya na lipyatē.
hatvā'pi sa imān̐llōkānna hanti na nibadhyatē..17..
jñānaṃ jñēyaṃ parijñātā trividhā karmacōdanā.
karaṇaṃ karma kartēti trividhaḥ karmasaṃgrahaḥ..18..
jñānaṃ karma ca kartā ca tridhaiva guṇabhēdataḥ.
prōcyatē guṇasaṃkhyānē yathāvacchṛṇu tānyapi..19..
sarvabhūtēṣu yēnaikaṃ bhāvamavyayamīkṣatē.
avibhaktaṃ vibhaktēṣu tajjñānaṃ viddhi sāttvikam..20..
pṛthaktvēna tu yajjñānaṃ nānābhāvānpṛthagvidhān.
vētti sarvēṣu bhūtēṣu tajjñānaṃ viddhi rājasam..21..
yattu kṛtsnavadēkasminkāryē saktamahaitukam.
atattvārthavadalpaṃ ca tattāmasamudāhṛtam..22..
niyataṃ saṅgarahitamarāgadvēṣataḥ kṛtam.
aphalaprēpsunā karma yattatsāttvikamucyatē..23..
yattu kāmēpsunā karma sāhaṃkārēṇa vā punaḥ.
kriyatē bahulāyāsaṃ tadrājasamudāhṛtam..24..
anubandhaṃ kṣayaṃ hiṃsāmanapēkṣya ca pauruṣam.
mōhādārabhyatē karma yattattāmasamucyatē..25..
muktasaṅgō'nahaṃvādī dhṛtyutsāhasamanvitaḥ.
siddhyasiddhyōrnirvikāraḥ kartā sāttvika ucyatē..26..
rāgī karmaphalaprēpsurlubdhō hiṃsātmakō'śuciḥ.
harṣaśōkānvitaḥ kartā rājasaḥ parikīrtitaḥ..27..
ayuktaḥ prākṛtaḥ stabdhaḥ śaṭhō naiṣkṛtikō'lasaḥ.
viṣādī dīrghasūtrī ca kartā tāmasa ucyatē..28..
buddhērbhēdaṃ dhṛtēścaiva guṇatastrividhaṃ śṛṇu.
prōcyamānamaśēṣēṇa pṛthaktvēna dhanaṃjaya..29..
pravṛttiṃ ca nivṛttiṃ ca kāryākāryē bhayābhayē.
bandhaṃ mōkṣaṃ ca yā vētti buddhiḥ sā pārtha sāttvikī..30..
yayā dharmamadharmaṃ ca kāryaṃ cākāryamēva ca.
ayathāvatprajānāti buddhiḥ sā pārtha rājasī..31..
adharmaṃ dharmamiti yā manyatē tamasāvṛtā.
sarvārthānviparītāṃśca buddhiḥ sā pārtha tāmasī..32..
dhṛtyā yayā dhārayatē manaḥprāṇēndriyakriyāḥ.
yōgēnāvyabhicāriṇyā dhṛtiḥ sā pārtha sāttvikī..33..
yayā tu dharmakāmārthāndhṛtyā dhārayatē'rjuna.
prasaṅgēna phalākāṅkṣī dhṛtiḥ sā pārtha rājasī..34..
yayā svapnaṃ bhayaṃ śōkaṃ viṣādaṃ madamēva ca.
na vimuñcati durmēdhā dhṛtiḥ sā pārtha tāmasī..35..
sukhaṃ tvidānīṃ trividhaṃ śṛṇu mē bharatarṣabha.
abhyāsādramatē yatra duḥkhāntaṃ ca nigacchati..36..
yattadagrē viṣamiva pariṇāmē'mṛtōpamam.
tatsukhaṃ sāttvikaṃ prōktamātmabuddhiprasādajam..37..
viṣayēndriyasaṃyōgādyattadagrē'mṛtōpamam.
pariṇāmē viṣamiva tatsukhaṃ rājasaṃ smṛtam..38..
yadagrē cānubandhē ca sukhaṃ mōhanamātmanaḥ.
nidrālasyapramādōtthaṃ tattāmasamudāhṛtam..39..
na tadasti pṛthivyāṃ vā divi dēvēṣu vā punaḥ.
sattvaṃ prakṛtijairmuktaṃ yadēbhiḥ syāttribhirguṇaiḥ..40..
brāhmaṇakṣatriyaviśāṃ śūdrāṇāṃ ca paraṃtapa.
karmāṇi pravibhaktāni svabhāvaprabhavairguṇaiḥ..41..
śamō damastapaḥ śaucaṃ kṣāntirārjavamēva ca.
jñānaṃ vijñānamāstikyaṃ brahmakarma svabhāvajam..42..
śauryaṃ tējō dhṛtirdākṣyaṃ yuddhē cāpyapalāyanam.
dānamīśvarabhāvaśca kṣātraṃ karma svabhāvajam..43..
kṛṣigaurakṣyavāṇijyaṃ vaiśyakarma svabhāvajam.
paricaryātmakaṃ karma śūdrasyāpi svabhāvajam..44..
svē svē karmaṇyabhirataḥ saṃsiddhiṃ labhatē naraḥ.
svakarmanirataḥ siddhiṃ yathā vindati tacchṛṇu..45..
yataḥ pravṛttirbhūtānāṃ yēna sarvamidaṃ tatam.
svakarmaṇā tamabhyarcya siddhiṃ vindati mānavaḥ..46..
śrēyānsvadharmō viguṇaḥ paradharmōtsvanuṣṭhitāt.
svabhāvaniyataṃ karma kurvannāpnōti kilbiṣam..47..
sahajaṃ karma kauntēya sadōṣamapi na tyajēt.
sarvārambhā hi dōṣēṇa dhūmēnāgnirivāvṛtāḥ..48..
asaktabuddhiḥ sarvatra jitātmā vigataspṛhaḥ.
naiṣkarmyasiddhiṃ paramāṃ saṃnyāsēnādhigacchati..49..
siddhiṃ prāptō yathā brahma tathāpnōti nibōdha mē.
samāsēnaiva kauntēya niṣṭhā jñānasya yā parā..50..
buddhyā viśuddhayā yuktō dhṛtyātmānaṃ niyamya ca.
śabdādīnviṣayāṃstyaktvā rāgadvēṣau vyudasya ca..51..
viviktasēvī laghvāśī yatavākkāyamānasaḥ.
dhyānayōgaparō nityaṃ vairāgyaṃ samupāśritaḥ..52..
ahaṃkāraṃ balaṃ darpaṃ kāmaṃ krōdhaṃ parigraham.
vimucya nirmamaḥ śāntō brahmabhūyāya kalpatē..53..
brahmabhūtaḥ prasannātmā na śōcati na kāṅkṣati.
samaḥ sarvēṣu bhūtēṣu madbhaktiṃ labhatē parām..54..
bhaktyā māmabhijānāti yāvānyaścāsmi tattvataḥ.
tatō māṃ tattvatō jñātvā viśatē tadanantaram..55..
sarvakarmāṇyapi sadā kurvāṇō madvyapāśrayaḥ.
matprasādādavāpnōti śāśvataṃ padamavyayam..56..
cētasā sarvakarmāṇi mayi saṃnyasya matparaḥ.
buddhiyōgamupāśritya maccittaḥ satataṃ bhava..57..
maccittaḥ sarvadurgāṇi matprasādāttariṣyasi.
atha cēttvamahaṃkārānna śrōṣyasi vinaṅkṣyasi..58..
yadahaṃkāramāśritya na yōtsya iti manyasē.
mithyaiṣa vyavasāyastē prakṛtistvāṃ niyōkṣyati..59..
svabhāvajēna kauntēya nibaddhaḥ svēna karmaṇā.
kartuṃ nēcchasi yanmōhātkariṣyasyavaśō'pi tat..60..
īśvaraḥ sarvabhūtānāṃ hṛddēśē'rjuna tiṣṭhati.
bhrāmayansarvabhūtāni yantrārūḍhāni māyayā..61..
tamēva śaraṇaṃ gaccha sarvabhāvēna bhārata.
tatprasādātparāṃ śāntiṃ sthānaṃ prāpsyasi śāśvatam..62..
iti tē jñānamākhyātaṃ guhyādguhyataraṃ mayā.
vimṛśyaitadaśēṣēṇa yathēcchasi tathā kuru..63..
sarvaguhyatamaṃ bhūyaḥ śṛṇu mē paramaṃ vacaḥ.
iṣṭō'si mē dṛḍhamiti tatō vakṣyāmi tē hitam..64..
manmanā bhava madbhaktō madyājī māṃ namaskuru.
māmēvaiṣyasi satyaṃ tē pratijānē priyō'si mē..65..
sarvadharmānparityajya māmēkaṃ śaraṇaṃ vraja.
ahaṃ tvā sarvapāpēbhyō mōkṣayiṣyāmi mā śucaḥ..66..
idaṃ tē nātapaskāya nābhaktāya kadācana.
na cāśuśrūṣavē vācyaṃ na ca māṃ yō'bhyasūyati..67..
ya imaṃ paramaṃ guhyaṃ madbhaktēṣvabhidhāsyati.
bhaktiṃ mayi parāṃ kṛtvā māmēvaiṣyatyasaṃśayaḥ..68..
na ca tasmānmanuṣyēṣu kaścinmē priyakṛttamaḥ.
bhavitā na ca mē tasmādanyaḥ priyatarō bhuvi..69..
adhyēṣyatē ca ya imaṃ dharmyaṃ saṃvādamāvayōḥ.
jñānayajñēna tēnāhamiṣṭaḥ syāmiti mē matiḥ..70..
śraddhāvānanasūyaśca śṛṇuyādapi yō naraḥ.
sō'pi muktaḥ śubhān̐llōkānprāpnuyātpuṇyakarmaṇām..71..
kaccidētacchrutaṃ pārtha tvayaikāgrēṇa cētasā.
kaccidajñānasaṃmōhaḥ pranaṣṭastē dhanaṃjaya..72..
arjuna uvāca.
naṣṭō mōhaḥ smṛtirlabdhā tvatprasādānmayācyuta.
sthitō'smi gatasaṃdēhaḥ kariṣyē vacanaṃ tava..73..
saṃjaya uvāca.
ityahaṃ vāsudēvasya pārthasya ca mahātmanaḥ.
saṃvādamimamaśrauṣamadbhutaṃ rōmaharṣaṇam..74..
vyāsaprasādācchrutavānētadguhyamahaṃ param.
yōgaṃ yōgēśvarātkṛṣṇātsākṣātkathayataḥ svayam..75..
rājansaṃsmṛtya saṃsmṛtya saṃvādamimamadbhutam.
kēśavārjunayōḥ puṇyaṃ hṛṣyāmi ca muhurmuhuḥ..76..
tacca saṃsmṛtya saṃsmṛtya rūpamatyadbhutaṃ harēḥ.
vismayō mē mahānrājanhṛṣyāmi ca punaḥ punaḥ..77..
yatra yōgēśvaraḥ kṛṣṇō yatra pārthō dhanurdharaḥ.
tatra śrīrvijayō bhūtirdhruvā nītirmatirmama..78..
 

ōṃ tatsaditi śrīmadbhagavadgītāsūpaniṣatsu brahmavidyāyāṃ yōgaśāstrē śrīkṛṣṇārjunasaṃvādē mōkṣasaṃnyāsayōgō nāmāṣṭādaśō'dhyāyaḥ ..18..