Bhagavad Gita in Kolkata romanization
Other scripts and font information
This document is best viewed with the Noto Serif or the Noto Sans font.
| prathamō'dhyāyaḥ | |
| dhṛtarāṣṭra uvāca. | |
| dharmakṣētrē kurukṣētrē samavētā yuyutsavaḥ | . |
| māmakāḥ pāṇḍavāścaiva kimakurvata saṃjaya | ..1.. |
| saṃjaya uvāca. | |
| dṛṣṭvā tu pāṇḍavānīkaṃ vyūḍhaṃ duryōdhanastadā | . |
| ācāryamupasaṃgamya rājā vacanamabravīt | ..2.. |
| paśyaitāṃ pāṇḍuputrāṇāmācārya mahatīṃ camūm | . |
| vyūḍhāṃ drupadaputrēṇa tava śiṣyēṇa dhīmatā | ..3.. |
| atra śūrā mahēṣvāsā bhīmārjunasamā yudhi | . |
| yuyudhānō virāṭaśca drupadaśca mahārathaḥ | ..4.. |
| dhṛṣṭakētuścēkitānaḥ kāśirājaśca vīryavān | . |
| purujitkuntibhōjaśca śaibyaśca narapuṃgavaḥ | ..5.. |
| yudhāmanyuśca vikrānta uttamaujāśca vīryavān | . |
| saubhadrō draupadēyāśca sarva ēva mahārathāḥ | ..6.. |
| asmākaṃ tu viśiṣṭā yē tānnibōdha dvijōttama | . |
| nāyakā mama sainyasya saṃjñārthaṃ tānbravīmi tē | ..7.. |
| bhavānbhīṣmaśca karṇaśca kṛpaśca samitiṃjayaḥ | . |
| aśvatthāmā vikarṇaśca saumadattistathaiva ca | ..8.. |
| anyē ca bahavaḥ śūrā madarthē tyaktajīvitāḥ | . |
| nānāśastrapraharaṇāḥ sarvē yuddhaviśāradāḥ | ..9.. |
| aparyāptaṃ tadasmākaṃ balaṃ bhīṣmābhirakṣitam | . |
| paryāptaṃ tvidamētēṣāṃ balaṃ bhīmābhirakṣitam | ..10.. |
| ayanēṣu ca sarvēṣu yathābhāgamavasthitāḥ | . |
| bhīṣmamēvābhirakṣantu bhavantaḥ sarva ēva hi | ..11.. |
| tasya saṃjanayanharṣaṃ kuruvṛddhaḥ pitāmahaḥ | . |
| siṃhanādaṃ vinadyōccaiḥ śaṅkhaṃ dadhmau pratāpavān | ..12.. |
| tataḥ śaṅkhāśca bhēryaśca paṇavānakagōmukhāḥ | . |
| sahasaivābhyahanyanta sa śabdastumulō'bhavat | ..13.. |
| tataḥ śvētairhayairyuktē mahati syandanē sthitau | . |
| mādhavaḥ pāṇḍavaścaiva divyau śaṅkhau pradaghmatuḥ | ..14.. |
| pāñcajanyaṃ hṛṣīkēśō dēvadattaṃ dhanaṃjayaḥ | . |
| pauṇḍraṃ dadhmau mahāśaṅkhaṃ bhīmakarmā vṛkōdaraḥ | ..15.. |
| anantavijayaṃ rājā kuntīputrō yudhiṣṭhiraḥ | . |
| nakulaḥ sahadēvaśca sughōṣamaṇipuṣpakau | ..16.. |
| kāśyaśca paramēṣvāsaḥ śikhaṇḍī ca mahārathaḥ | . |
| dhṛṣṭadyumnō virāṭaśca sātyakiścāparājitaḥ | ..17.. |
| drupadō draupadēyāśca sarvaśaḥ pṛthivīpatē | . |
| saubhadraśca mahābāhuḥ śaṅkhāndadhmuḥ pṛthakpṛthak | ..18.. |
| sa ghōṣō dhārtarāṣṭrāṇāṃ hṛdayāni vyadārayat | . |
| nabhaśca pṛthivīṃ caiva tumulō vyanunādayan | ..19.. |
| atha vyavasthitāndṛṣṭvā dhārtarāṣṭrānkapidhvajaḥ | . |
| pravṛttē śastrasaṃpātē dhanurudyamya pāṇḍavaḥ | ..20.. |
| hṛṣīkēśaṃ tadā vākyamidamāha mahīpatē | . |
| arjuna uvāca. | |
| sēnayōrubhayōrmadhyē rathaṃ sthāpaya mē'cyuta | ..21.. |
| yāvadētānnirīkṣē'haṃ yōddhukāmānavasthitān | . |
| kairmayā saha yōddhavyamasminraṇasamudyamē | ..22.. |
| yōtsyamānānavēkṣē'haṃ ya ētē'tra samāgatāḥ | . |
| dhārtarāṣṭrasya durbuddhēryuddhē priyacikīrṣavaḥ | ..23.. |
| saṃjaya uvāca. | |
| ēvamuktō hṛṣīkēśō guḍākēśēna bhārata | . |
| sēnayōrubhayōrmadhyē sthāpayitvā rathōttamam | ..24.. |
| bhīṣmadrōṇapramukhataḥ sarvēṣāṃ ca mahīkṣitām | . |
| uvāca pārtha paśyaitānsamavētānkurūniti | ..25.. |
| tatrāpaśyatsthitānpārthaḥ pitṝnatha pitāmahān | . |
| ācāryānmātulānbhrātṝnputrānpautrānsakhīṃstathā | ..26.. |
| śvaśurānsuhṛdaścaiva sēnayōrubhayōrapi | . |
| tānsamīkṣya sa kauntēyaḥ sarvānbandhūnavasthitān | ..27.. |
| kṛpayā parayāviṣṭō viṣīdannidamabravīt | . |
| arjuna uvāca. | |
| dṛṣṭvēmaṃ svajanaṃ kṛṣṇa yuyutsuṃ samupasthitam | ..28.. |
| sīdanti mama gātrāṇi mukhaṃ ca pariśuṣyati | . |
| vēpathuśca śarīrē mē rōmaharṣaśca jāyatē | ..29.. |
| gāṇḍīvaṃ sraṃsatē hastāttvakcaiva paridahyatē | . |
| na ca śaknōmyavasthātuṃ bhramatīva ca mē manaḥ | ..30.. |
| nimittāni ca paśyāmi viparītāni kēśava | . |
| na ca śrēyō'nupaśyāmi hatvā svajanamāhavē | ..31.. |
| na kāṅkṣē vijayaṃ kṛṣṇa na ca rājyaṃ sukhāni ca | . |
| kiṃ nō rājyēna gōvinda kiṃ bhōgairjīvitēna vā | ..32.. |
| yēṣāmarthē kāṅkṣitaṃ nō rājyaṃ bhōgāḥ sukhāni ca | . |
| ta imē'vasthitā yuddhē prāṇāṃstyaktvā dhanāni ca | ..33.. |
| ācāryāḥ pitaraḥ putrāstathaiva ca pitāmahāḥ | . |
| mātulāḥ śvaśurāḥ pautrāḥ śyālāḥ saṃbandhinastathā | ..34.. |
| ētānna hantumicchāmi ghnatō'pi madhusūdana | . |
| api trailōkyarājyasya hētōḥ kiṃ nu mahīkṛtē | ..35.. |
| nihatya dhārtarāṣṭrānnaḥ kā prītiḥ syājjanārdana | . |
| pāpamēvāśrayēdasmānhatvaitānātatāyinaḥ | ..36.. |
| tasmānnārhā vayaṃ hantuṃ dhārtarāṣṭrānsvabāndhavān | . |
| svajanaṃ hi kathaṃ hatvā sukhinaḥ syāma mādhava | ..37.. |
| yadyapyētē na paśyanti lōbhōpahatacētasaḥ | . |
| kulakṣayakṛtaṃ dōṣaṃ mitradrōhē ca pātakam | ..38.. |
| kathaṃ na jñēyamasmābhiḥ pāpādasmānnivartitum | . |
| kulakṣayakṛtaṃ dōṣaṃ prapaśyadbhirjanārdana | ..39.. |
| kulakṣayē praṇaśyanti kuladharmāḥ sanātanāḥ | . |
| dharmē naṣṭē kulaṃ kṛtsnamadharmō'bhibhavatyuta | ..40.. |
| adharmābhibhavātkṛṣṇa praduṣyanti kulastriyaḥ | . |
| strīṣu duṣṭāsu vārṣṇēya jāyatē varṇasaṃkaraḥ | ..41.. |
| saṃkarō narakāyaiva kulaghnānāṃ kulasya ca | . |
| patanti pitarō hyēṣāṃ luptapiṇḍōdakakriyāḥ | ..42.. |
| dōṣairētaiḥ kulaghnānāṃ varṇasaṃkarakārakaiḥ | . |
| utsādyantē jātidharmāḥ kuladharmāśca śāśvatāḥ | ..43.. |
| utsannakuladharmāṇāṃ manuṣyāṇāṃ janārdana | . |
| narakē'niyataṃ vāsō bhavatītyanuśuśruma | ..44.. |
| ahō bata mahatpāpaṃ kartuṃ vyavasitā vayam | . |
| yadrājyasukhalōbhēna hantuṃ svajanamudyatāḥ | ..45.. |
| yadi māmapratīkāramaśastraṃ śastrapāṇayaḥ | . |
| dhārtarāṣṭrā raṇē hanyustanmē kṣēmataraṃ bhavēt | ..46.. |
| saṃjaya uvāca. | |
| ēvamuktvārjunaḥ saṃkhyē rathōpastha upāviśat | . |
| visṛjya saśaraṃ cāpaṃ śōkasaṃvignamānasaḥ | ..47.. |
ōṃ tatsaditi śrīmadbhagavadgītāsūpaniṣatsu brahmavidyāyāṃ yōgaśāstrē śrīkṛṣṇārjunasaṃvādē arjunaviṣādayōgō nāma prathamō'dhyāyaḥ ..1..
| dvitīyō'dhyāyaḥ | |
| saṃjaya uvāca. | |
| taṃ tathā kṛpayāviṣṭamaśrupūrṇākulēkṣaṇam | . |
| viṣīdantamidaṃ vākyamuvāca madhusūdanaḥ | ..1.. |
| śrībhagavānuvāca. | |
| kutastvā kaśmalamidaṃ viṣamē samupasthitam | . |
| anāryajuṣṭamasvargyamakīrtikaramarjuna | ..2.. |
| klaibyaṃ mā sma gamaḥ pārtha naitattvayyupapadyatē | . |
| kṣudraṃ hṛdayadaurbalyaṃ tyaktvōttiṣṭha paraṃtapa | ..3.. |
| arjuna uvāca. | |
| kathaṃ bhīṣmamahaṃ sāṅkhyē drōṇaṃ ca madhusūdana | . |
| iṣubhiḥ pratiyōtsyāmi pūjārhāvarisūdana | ..4.. |
| gurūnahatvā hi mahānubhāvānśrēyō bhōktuṃ bhaikṣyamapīha lōkē | . |
| hatvārthakāmāṃstu gurunihaiva bhuñjīya bhōgān'rudhirapradigdhān | ..5.. |
| na caitadvidmaḥ katarannō garīyō yadvā jayēma yadi vā nō jayēyuḥ | . |
| yānēva hatvā na jijīviṣāmastē'vasthitāḥ pramukhē dhārtarāṣṭrāḥ | ..6.. |
| kārpaṇyadōṣōpahatasvabhāvaḥ pṛcchāmi tvāṃ dharmasaṃmūḍhacētāḥ | . |
| yacchrēyaḥ syānniścitaṃ brūhi tanmē śiṣyastē'haṃ śādhi māṃ tvāṃ prapannam | ..7.. |
| na hi prapaśyāmi mamāpanudyādyacchōkamucchōṣaṇamindriyāṇām | . |
| avāpya bhūmāvasapatnamṛddhaṃ rājyaṃ surāṇāmapi cādhipatyam | ..8.. |
| saṃjaya uvāca. | |
| ēvamuktvā hṛṣīkēśaṃ guḍākēśaḥ paraṃtapa | . |
| na yōtsya iti gōvindamuktvā tūṣṇīṃ babhūva ha | ..9.. |
| tamuvāca hṛṣīkēśaḥ prahasanniva bhārata | . |
| sēnayōrubhayōrmadhyē viṣīdantamidaṃ vacaḥ | ..10.. |
| śrībhagavānuvāca. | |
| aśōcyānanvaśōcastvaṃ prajñāvādāṃśca bhāṣasē | . |
| gatāsūnagatāsūṃśca nānuśōcanti paṇḍitāḥ | ..11.. |
| na tvēvāhaṃ jātu nāsaṃ na tvaṃ nēmē janādhipāḥ | . |
| na caiva na bhaviṣyāmaḥ sarvē vayamataḥ param | ..12.. |
| dēhinō'sminyathā dēhē kaumāraṃ yauvanaṃ jarā | . |
| tathā dēhāntaraprāptirdhīrastatra na muhyati | ..13.. |
| mātrāsparśāstu kauntēya śītōṣṇasukhaduḥkhadāḥ | . |
| āgamāpāyinō'nityāstāṃstitikṣasva bhārata | ..14.. |
| yaṃ hi na vyathayantyētē puruṣaṃ puruṣarṣabha | . |
| samaduḥkhasukhaṃ dhīraṃ sō'mṛtatvāya kalpatē | ..15.. |
| nāsatō vidyatē bhāvō nābhāvō vidyatē sataḥ | . |
| ubhayōrapi dṛṣṭō'ntastvanayōstattvadarśibhiḥ | ..16.. |
| avināśi tu tadviddhi yēna sarvamidaṃ tatam | . |
| vināśamavyayasyāsya na kaścitkartumarhati | ..17.. |
| antavanta imē dēhā nityasyōktāḥ śarīriṇaḥ | . |
| anāśinō'pramēyasya tasmādyudhyasva bhārata | ..18.. |
| ya ēnaṃ vētti hantāraṃ yaścainaṃ manyatē hatam | . |
| ubhau tau na vijānītō nāyaṃ hanti na hanyatē | ..19.. |
| na jāyatē mriyatē vā kadācinnāyaṃ bhūtvā bhavitā vā na bhūyaḥ | . |
| ajō nityaḥ śāśvatō'yaṃ purāṇō na hanyatē hanyamānē śarīrē | ..20.. |
| vēdāvināśinaṃ nityaṃ ya ēnamajamavyayam | . |
| athaṃ sa puruṣaḥ pārtha kaṃ ghātayati hanti kam | ..21.. |
| vāsāṃsi jīrṇāni yathā vihāya navāni gṛhṇāti narō'parāṇi | . |
| tathā śarīrāṇi vihāya jīrṇānyanyāni saṃyāti navāni dēhī | ..22.. |
| nainaṃ chindanti śastrāṇi nainaṃ dahati pāvakaḥ | . |
| na cainaṃ klēdayantyāpō na śōṣayati mārutaḥ | ..23.. |
| acchēdyō'yamadāhyō'yamaklēdyō'śōṣya ēva ca | . |
| nityaḥ sarvagataḥ sthāṇuracalō'yaṃ sanātanaḥ | ..24.. |
| avyaktō'yamacintyō'yamavikāryō'yamucyatē | . |
| tasmādēvaṃ viditvainaṃ nānuśōcitumarhasi | ..25.. |
| atha cainaṃ nityajātaṃ nityaṃ vā manyasē mṛtam | . |
| tathāpi tvaṃ mahābāhō naivaṃ śōcitumarhasi | ..26.. |
| jātasya hi dhruvō mṛtyurdhruvaṃ janma mṛtasya ca | . |
| tasmādaparihāryē'rthē na tvaṃ śōcitumarhasi | ..27.. |
| avyaktādīni bhūtāni vyaktamadhyāni bhārata | . |
| avyaktanidhanānyēva tatra kā paridēvanā | ..28.. |
| āścaryavatpaśyati kaścidēnamāścaryavadvadati tathaiva cānyaḥ | . |
| āścaryavaccainamanyaḥ śṛṇōti śrutvāpyēnaṃ vēda na caiva kaścit | ..29.. |
| dēhī nityamavadhyō'yaṃ dēhē sarvasya bhārata | . |
| tasmātsarvāṇi bhūtāni na tvaṃ śōcitumarhasi | ..30.. |
| svadharmamapi cāvēkṣya na vikampitumarhasi | . |
| dharmyāddhi yuddhācchrēyō'nyatkṣatriyasya na vidyatē | ..31.. |
| yadṛcchayā cōpapannaṃ svargadvāramapāvṛtam | . |
| sukhinaḥ kṣatriyāḥ pārtha labhantē yuddhamīdṛśam | ..32.. |
| atha cēttvamimaṃ dharmyaṃ saṃgrāmaṃ na kariṣyasi | . |
| tataḥ svadharmaṃ kīrtiṃ ca hitvā pāpamavāpsyasi | ..33.. |
| akīrtiṃ cāpi bhūtāni kathayiṣyanti tē'vyayām | . |
| saṃbhāvitasya cākīrtirmaraṇādatiricyatē | ..34.. |
| bhayādraṇāduparataṃ maṃsyantē tvāṃ mahārathāḥ | . |
| yēṣāṃ ca tvaṃ bahumatō bhūtvā yāsyasi lāghavam | ..35.. |
| avācyavādāṃśca bahūnvadiṣyanti tavāhitāḥ | . |
| nindantastava sāmarthyaṃ tatō duḥkhataraṃ nu kim | ..36.. |
| hatō vā prāpsyasi svargaṃ jitvā vā bhōkṣyasē mahīm | . |
| tasmāduttiṣṭha kauntēya yuddhāya kṛtaniścayaḥ | ..37.. |
| sukhaduḥkhē samē kṛtvā lābhālābhau jayājayau | . |
| tatō yuddhāya yujyasva naivaṃ pāpamavāpsyasi | ..38.. |
| ēṣā tē'bhihitā sāṅkhyē buddhiryōgē tvimāṃ śṛṇu | . |
| buddhyā yuktō yayā pārtha karmabandhaṃ prahāsyasi | ..39.. |
| nēhābhikramanāśō'sti pratyavāyō na vidyatē | . |
| svalpamapyasya dharmasya trāyatē mahatō bhayāt | ..40.. |
| vyavasāyātmikā buddhirēkēha kurunandana | . |
| bahuśākhā hyanantāśca buddhayō'vyavasāyinām | ..41.. |
| yāmimāṃ puṣpitāṃ vācaṃ pravadantyavipaścitaḥ | . |
| vēdavādaratāḥ pārtha nānyadastīti vādinaḥ | ..42.. |
| kāmātmānaḥ svargaparā janmakarmaphalapradām | . |
| kriyāviśēṣabahulāṃ bhōgaiśvaryagatiṃ prati | ..43.. |
| bhōgaiśvaryaprasaktānāṃ tayāpahṛtacētasām | . |
| vyavasāyātmikā buddhiḥ samādhau na vidhīyatē | ..44.. |
| traiguṇyaviṣayā vēdā nistraiguṇyō bhavārjuna | . |
| nirdvandvō nityasattvasthō niryōgakṣēma ātmavān | ..45.. |
| yāvānartha udapānē sarvataḥ saṃplutōdakē | . |
| tāvānsarvēṣu vēdēṣu brāhmaṇasya vijānataḥ | ..46.. |
| karmaṇyēvādhikārastē mā phalēṣu kadācana | . |
| mā karmaphalahēturbhūrmā tē saṅgō'stvakarmaṇi | ..47.. |
| yōgasthaḥ kuru karmāṇi saṅgaṃ tyaktvā dhanaṃjaya | . |
| siddhyasiddhyōḥ samō bhūtvā samatvaṃ yōga ucyatē | ..48.. |
| dūrēṇa hyavaraṃ karma buddhiyōgāddhanaṃjaya | . |
| buddhau śaraṇamanviccha kṛpaṇāḥ phalahētavaḥ | ..49.. |
| buddhiyuktō jahātīha ubhē sukṛtaduṣkṛtē | . |
| tasmādyōgāya yujyasva yōgaḥ karmasu kauśalam | ..50.. |
| karmajaṃ buddhiyuktā hi phalaṃ tyaktvā manīṣiṇaḥ | . |
| janmabandhavinirmuktāḥ padaṃ gacchantyanāmayam | ..51.. |
| yadā tē mōhakalilaṃ buddhirvyatitariṣyati | . |
| tadā gantāsi nirvēdaṃ śrōtavyasya śrutasya ca | ..52.. |
| śrutivipratipannā tē yadā sthāsyati niścalā | . |
| samādhāvacalā buddhistadā yōgamavāpsyasi | ..53.. |
| arjuna uvāca. | |
| sthitaprajñasya kā bhāṣā samādhisthasya kēśava | . |
| sthitadhīḥ kiṃ prabhāṣēta kimāsīta vrajēta kim | ..54.. |
| śrībhagavānuvāca. | |
| prajahāti yadā kāmānsarvānpārtha manōgatān | . |
| ātmanyēvātmanā tuṣṭaḥ sthitaprajñastadōcyatē | ..55.. |
| duḥkhēṣvanudvignamanāḥ sukhēṣu vigataspṛhaḥ | . |
| vītarāgabhayakrōdhaḥ sthitadhīrmunirucyatē | ..56.. |
| yaḥ sarvatrānabhisnēhastattatprāpya śubhāśubham | . |
| nābhinandati na dvēṣṭi tasya prajñā pratiṣṭhitā | ..57.. |
| yadā saṃharatē cāyaṃ kūrmō'ṅgānīva sarvaśaḥ | . |
| indriyāṇīndriyārthēbhyastasya prajñā pratiṣṭhitā | ..58.. |
| viṣayā vinivartantē nirāhārasya dēhinaḥ | . |
| rasavarjaṃ rasō'pyasya paraṃ dṛṣṭvā nivartatē | ..59.. |
| yatatō hyapi kauntēya puruṣasya vipaścitaḥ | . |
| indriyāṇi pramāthīni haranti prasabhaṃ manaḥ | ..60.. |
| tāni sarvāṇi saṃyamya yukta āsīta matparaḥ | . |
| vaśē hi yasyēndriyāṇi tasya prajñā pratiṣṭhitā | ..61.. |
| dhyāyatō viṣayānpuṃsaḥ saṅgastēṣūpajāyatē | . |
| saṅgātsaṃjāyatē kāmaḥ kāmātkrōdhō'bhijāyatē | ..62.. |
| krōdhādbhavati saṃmōhaḥ saṃmōhātsmṛtivibhramaḥ | . |
| smṛtibhraṃśādbuddhināśō buddhināśātpraṇaśyati | ..63.. |
| rāgadvēṣavimuktaistu viṣayānindriyaiścaran | . |
| ātmavaśyairvidhēyātmā prasādamadhigacchati | ..64.. |
| prasādē sarvaduḥkhānāṃ hānirasyōpajāyatē | . |
| prasannacētasō hyāśu buddhiḥ paryavatiṣṭhatē | ..65.. |
| nāsti buddhirayuktasya na cāyuktasya bhāvanā | . |
| na cābhāvayataḥ śāntiraśāntasya kutaḥ sukham | ..66.. |
| indriyāṇāṃ hi caratāṃ yanmanō'nuvidhīyatē | . |
| tadasya harati prajñāṃ vāyurnāvamivāmbhasi | ..67.. |
| tasmādyasya mahābāhō nigṛhītāni sarvaśaḥ | . |
| indriyāṇīndriyārthēbhyastasya prajñā pratiṣṭhitā | ..68.. |
| yā niśā sarvabhūtānāṃ tasyāṃ jāgarti saṃyamī | . |
| yasyāṃ jāgrati bhūtāni sā niśā paśyatō munēḥ | ..69.. |
| āpūryamāṇamacalapratiṣṭhaṃ samudramāpaḥ praviśanti yadvat | . |
| tadvatkāmā yaṃ praviśanti sarvē sa śāntimāpnōti na kāmakāmī | ..70.. |
| vihāya kāmānyaḥ sarvānpumāṃścarati niḥspṛhaḥ | . |
| nirmamō nirahaṃkāraḥ sa śāntimadhigacchati | ..71.. |
| ēṣā brāhmī sthitiḥ pārtha naināṃ prāpya vimuhyati | . |
| sthitvāsyāmantakālē'pi brahmanirvāṇamṛcchati | ..72.. |
ōṃ tatsaditi śrīmadbhagavadgītāsūpaniṣatsu brahmavidyāyāṃ yōgaśāstrē śrīkṛṣṇārjunasaṃvādē sāṃkhyayōgō nāma dvitīyō'dhyāyaḥ ..2..
| tṛtīyō'dhyāyaḥ | |
| arjuna uvāca. | |
| jyāyasī cētkarmaṇastē matā buddhirjanārdana | . |
| tatkiṃ karmaṇi ghōrē māṃ niyōjayasi kēśava | ..1.. |
| vyāmiśrēṇēva vākyēna buddhiṃ mōhayasīva mē | . |
| tadēkaṃ vada niścitya yēna śrēyō'hamāpnuyām | ..2.. |
| śrībhagavānuvāca. | |
| lōkē'smindvividhā niṣṭhā purā prōktā mayānagha | . |
| jñānayōgēna sāṃkhyānāṃ karmayōgēna yōginām | ..3.. |
| na karmaṇāmanārambhānnaiṣkarmyaṃ puruṣō'śnutē | . |
| na ca saṃnyasanādēva siddhiṃ samadhigacchati | ..4.. |
| na hi kaścitkṣaṇamapi jātu tiṣṭhatyakarmakṛt | . |
| kāryatē hyavaśaḥ karma sarvaḥ prakṛtijairguṇaiḥ | ..5.. |
| karmēndriyāṇi saṃyamya ya āstē manasā smaran | . |
| indriyārthānvimūḍhātmā mithyācāraḥ sa ucyatē | ..6.. |
| yastvindriyāṇi manasā niyamyārabhatē'rjuna | . |
| karmēndriyaiḥ karmayōgamasaktaḥ sa viśiṣyatē | ..7.. |
| niyataṃ kuru karma tvaṃ karma jyāyō hyakarmaṇaḥ | . |
| śarīrayātrāpi ca tē na prasiddhyēdakarmaṇaḥ | ..8.. |
| yajñārthātkarmaṇō'nyatra lōkō'yaṃ karmabandhanaḥ | . |
| tadarthaṃ karma kauntēya muktasaṅgaḥ samācara | ..9.. |
| sahayajñāḥ prajāḥ sṛṣṭvā purōvāca prajāpatiḥ | . |
| anēna prasaviṣyadhvamēṣa vō'stviṣṭakāmadhuk | ..10.. |
| dēvānbhāvayatānēna tē dēvā bhāvayantu vaḥ | . |
| parasparaṃ bhāvayantaḥ śrēyaḥ paramavāpsyatha | ..11.. |
| iṣṭānbhōgānhi vō dēvā dāsyantē yajñabhāvitāḥ | . |
| tairdattānapradāyaibhyō yō bhuṅktē stēna ēva saḥ | ..12.. |
| yajñaśiṣṭāśinaḥ santō mucyantē sarvakilbiṣaiḥ | . |
| bhuñjatē tē tvaghaṃ pāpā yē pacantyātmakāraṇāt | ..13.. |
| annādbhavanti bhūtāni parjanyādannasaṃbhavaḥ | . |
| yajñādbhavati parjanyō yajñaḥ karmasamudbhavaḥ | ..14.. |
| karma brahmōdbhavaṃ viddhi brahmākṣarasamudbhavam | . |
| tasmātsarvagataṃ brahma nityaṃ yajñē pratiṣṭhitam | ..15.. |
| ēvaṃ pravartitaṃ cakraṃ nānuvartayatīha yaḥ | . |
| aghāyurindriyārāmō mōghaṃ pārtha sa jīvati | ..16.. |
| yastvātmaratirēva syādātmatṛptaśca mānavaḥ | . |
| ātmanyēva ca saṃtuṣṭastasya kāryaṃ na vidyatē | ..17.. |
| naiva tasya kṛtēnārthō nākṛtēnēha kaścana | . |
| na cāsya sarvabhūtēṣu kaścidarthavyapāśrayaḥ | ..18.. |
| tasmādasaktaḥ satataṃ kāryaṃ karma samācara | . |
| asaktō hyācarankarma paramāpnōti pūruṣaḥ | ..19.. |
| karmaṇaiva hi saṃsiddhimāsthitā janakādayaḥ | . |
| lōkasaṃgrahamēvāpi saṃpaśyankartumarhasi | ..20.. |
| yadyadācarati śrēṣṭhastattadēvētarō janaḥ | . |
| sa yatpramāṇaṃ kurutē lōkastadanuvartatē | ..21.. |
| na mē pārthāsti kartavyaṃ triṣu lōkēṣu kiṃcana | . |
| nānavāptamavāptavyaṃ varta ēva ca karmaṇi | ..22.. |
| yadi hyahaṃ na vartēyaṃ jātu karmaṇyatandritaḥ | . |
| mama vartmānuvartantē manuṣyāḥ pārtha sarvaśaḥ | ..23.. |
| utsīdēyurimē lōkā na kuryāṃ karma cēdaham | . |
| saṃkarasya ca kartā syāmupahanyāmimāḥ prajāḥ | ..24.. |
| saktāḥ karmaṇyavidvāṃsō yathā kurvanti bhārata | . |
| kuryādvidvāṃstathāsaktaścikīrṣurlōkasaṃgraham | ..25.. |
| na buddhibhēdaṃ janayēdajñānāṃ karmasaṅginām | . |
| jōṣayētsarvakarmāṇi vidvānyuktaḥ samācaran | ..26.. |
| prakṛtēḥ kriyamāṇāni guṇaiḥ karmāṇi sarvaśaḥ | . |
| ahaṃkāravimūḍhātmā kartāhamiti manyatē | ..27.. |
| tattvavittu mahābāhō guṇakarmavibhāgayōḥ | . |
| guṇā guṇēṣu vartanta iti matvā na sajjatē | ..28.. |
| prakṛtērguṇasaṃmūḍhāḥ sajjantē guṇakarmasu | . |
| tānakṛtsnavidō mandānkṛtsnavinna vicālayēt | ..29.. |
| mayi sarvāṇi karmāṇi saṃnyasyādhyātmacētasā | . |
| nirāśīrnirmamō bhūtvā yudhyasva vigatajvaraḥ | ..30.. |
| yē mē matamidaṃ nityamanutiṣṭhanti mānavāḥ | . |
| śraddhāvantō'nasūyantō mucyantē tē'pi karmabhiḥ | ..31.. |
| yē tvētadabhyasūyantō nānutiṣṭhanti mē matam | . |
| sarvajñānavimūḍhāṃstānviddhi naṣṭānacētasaḥ | ..32.. |
| sadṛśaṃ cēṣṭatē svasyāḥ prakṛtērjñānavānapi | . |
| prakṛtiṃ yānti bhūtāni nigrahaḥ kiṃ kariṣyati | ..33.. |
| indriyasyēndriyasyārthē rāgadvēṣau vyavasthitau | . |
| tayōrna vaśamāgacchēttau hyasya paripanthinau | ..34.. |
| śrēyānsvadharmō viguṇaḥ paradharmātsvanuṣṭhitāt | . |
| svadharmē nidhanaṃ śrēyaḥ paradharmō bhayāvahaḥ | ..35.. |
| arjuna uvāca. | |
| atha kēna prayuktō'yaṃ pāpaṃ carati pūruṣaḥ | . |
| anicchannapi vārṣṇēya balādiva niyōjitaḥ | ..36.. |
| śrībhagavānuvāca. | |
| kāma ēṣa krōdha ēṣa rajōguṇasamudbhavaḥ | . |
| mahāśanō mahāpāpmā viddhyēnamiha vairiṇam | ..37.. |
| dhūmēnāvriyatē vahniryathādarśō malēna ca | . |
| yathōlbēnāvṛtō garbhastathā tēnēdamāvṛtam | ..38.. |
| āvṛtaṃ jñānamētēna jñāninō nityavairiṇā | . |
| kāmarūpēṇa kauntēya duṣpūrēṇānalēna ca | ..39.. |
| indriyāṇi manō buddhirasyādhiṣṭhānamucyatē | . |
| ētairvimōhayatyēṣa jñānamāvṛtya dēhinam | ..40.. |
| tasmāttvamindriyāṇyādau niyamya bharatarṣabha | . |
| pāpmānaṃ prajahi hyēnaṃ jñānavijñānanāśanam | ..41.. |
| indriyāṇi parāṇyāhurindriyēbhyaḥ paraṃ manaḥ | . |
| manasastu parā buddhiryō buddhēḥ paratastu saḥ | ..42.. |
| ēvaṃ buddhēḥ paraṃ buddhvā saṃstabhyātmānamātmanā | . |
| jahi śatruṃ mahābāhō kāmarūpaṃ durāsadam | ..43.. |
ōṃ tatsaditi śrīmadbhagavadgītāsūpaniṣatsu brahmavidyāyāṃ yōgaśāstrē śrīkṛṣṇārjunasaṃvādē karmayōgō nāma tṛtīyō'dhyāyaḥ ..3..
| caturthō'dhyāyaḥ | |
| śrībhagavānuvāca. | |
| imaṃ vivasvatē yōgaṃ prōktavānahamavyayam | . |
| vivasvānmanavē prāha manurikṣvākavē'bravīt | ..1.. |
| ēvaṃ paraṃparāprāptamimaṃ rājarṣayō viduḥ | . |
| sa kālēnēha mahatā yōgō naṣṭaḥ paraṃtapa | ..2.. |
| sa ēvāyaṃ mayā tē'dya yōgaḥ prōktaḥ purātanaḥ | . |
| bhaktō'si mē sakhā cēti rahasyaṃ hyētaduttamam | ..3.. |
| arjuna uvāca. | |
| aparaṃ bhavatō janma paraṃ janma vivasvataḥ | . |
| kathamētadvijānīyāṃ tvamādau prōktavāniti | ..4.. |
| śrībhagavānuvāca. | |
| bahūni mē vyatītāni janmāni tava cārjuna | . |
| tānyahaṃ vēda sarvāṇi na tvaṃ vēttha paraṃtapa | ..5.. |
| ajō'pi sannavyayātmā bhūtānāmīśvarō'pi san | . |
| prakṛtiṃ svāmadhiṣṭhāya saṃbhavāmyātmamāyayā | ..6.. |
| yadā yadā hi dharmasya glānirbhavati bhārata | . |
| abhyutthānamadharmasya tadātmānaṃ sṛjāmyaham | ..7.. |
| paritrāṇāya sādhūnāṃ vināśāya ca duṣkṛtām | . |
| dharmasaṃsthāpanārthāya saṃbhavāmi yugē yugē | ..8.. |
| janma karma ca mē divyamēvaṃ yō vētti tattvataḥ | . |
| tyaktvā dēhaṃ punarjanma naiti māmēti sō'rjuna | ..9.. |
| vītarāgabhayakrōdhā manmayā māmupāśritāḥ | . |
| bahavō jñānatapasā pūtā madbhāvamāgatāḥ | ..10.. |
| yē yathā māṃ prapadyantē tāṃstathaiva bhajāmyaham | . |
| mama vartmānuvartantē manuṣyāḥ pārtha sarvaśaḥ | ..11.. |
| kāṅkṣantaḥ karmaṇāṃ siddhiṃ yajanta iha dēvatāḥ | . |
| kṣipraṃ hi mānuṣē lōkē siddhirbhavati karmajā | ..12.. |
| cāturvarṇyaṃ mayā sṛṣṭaṃ guṇakarmavibhāgaśaḥ | . |
| tasya kartāramapi māṃ viddhyakartāramavyayam | ..13.. |
| na māṃ karmāṇi limpanti na mē karmaphalē spṛhā | . |
| iti māṃ yō'bhijānāti karmabhirna sa badhyatē | ..14.. |
| ēvaṃ jñātvā kṛtaṃ karma pūrvairapi mumukṣubhiḥ | . |
| kuru karmaiva tasmāttvaṃ pūrvaiḥ pūrvataraṃ kṛtam | ..15.. |
| kiṃ karma kimakarmēti kavayō'pyatra mōhitāḥ | . |
| tattē karma pravakṣyāmi yajjñātvā mōkṣyasē'śubhāt | ..16.. |
| karmaṇō hyapi bōddhavyaṃ bōddhavyaṃ ca vikarmaṇaḥ | . |
| akarmaṇaśca bōddhavyaṃ gahanā karmaṇō gatiḥ | ..17.. |
| karmaṇyakarma yaḥ paśyēdakarmaṇi ca karma yaḥ | . |
| sa buddhimānmanuṣyēṣu sa yuktaḥ kṛtsnakarmakṛt | ..18.. |
| yasya sarvē samārambhāḥ kāmasaṃkalpavarjitāḥ | . |
| jñānāgnidagdhakarmāṇaṃ tamāhuḥ paṇḍitaṃ budhāḥ | ..19.. |
| tyaktvā karmaphalāsaṅgaṃ nityatṛptō nirāśrayaḥ | . |
| karmaṇyabhipravṛttō'pi naiva kiṃcitkarōti saḥ | ..20.. |
| nirāśīryatacittātmā tyaktasarvaparigrahaḥ | . |
| śārīraṃ kēvalaṃ karma kurvannāpnōti kilbiṣam | ..21.. |
| yadṛcchālābhasaṃtuṣṭō dvandvātītō vimatsaraḥ | . |
| samaḥ siddhāvasiddhau ca kṛtvāpi na nibadhyatē | ..22.. |
| gatasaṅgasya muktasya jñānāvasthitacētasaḥ | . |
| yajñāyācarataḥ karma samagraṃ pravilīyatē | ..23.. |
| brahmārpaṇaṃ brahma havirbrahmāgnau brahmaṇā hutam | . |
| brahmaiva tēna gantavyaṃ brahmakarmasamādhinā | ..24.. |
| daivamēvāparē yajñaṃ yōginaḥ paryupāsatē | . |
| brahmāgnāvaparē yajñaṃ yajñēnaivōpajuhvati | ..25.. |
| śrōtrādīnīndriyāṇyanyē saṃyamāgniṣu juhvati | . |
| śabdādīnviṣayānanya indriyāgniṣu juhvati | ..26.. |
| sarvāṇīndriyakarmāṇi prāṇakarmāṇi cāparē | . |
| ātmasaṃyamayōgāgnau juhvati jñānadīpitē | ..27.. |
| dravyayajñāstapōyajñā yōgayajñāstathāparē | . |
| svādhyāyajñānayajñāśca yatayaḥ saṃśitavratāḥ | ..28.. |
| apānē juhvati prāṇaṃ prāṇē'pānaṃ tathāparē | . |
| prāṇāpānagatī ruddhvā prāṇāyāmaparāyaṇāḥ | ..29.. |
| aparē niyatāhārāḥ prāṇānprāṇēṣu juhvati | . |
| sarvē'pyētē yajñavidō yajñakṣapitakalmaṣāḥ | ..30.. |
| yajñaśiṣṭāmṛtabhujō yānti brahma sanātanam | . |
| nāyaṃ lōkō'styayajñasya kutō'nyaḥ kurusattama | ..31.. |
| ēvaṃ bahuvidhā yajñā vitatā brahmaṇō mukhē | . |
| karmajānviddhi tānsarvānēvaṃ jñātvā vimōkṣyasē | ..32.. |
| śrēyāndravyamayādyajñājjñānayajñaḥ paraṃtapa | . |
| sarvaṃ karmākhilaṃ pārtha jñānē parisamāpyatē | ..33.. |
| tadviddhi praṇipātēna paripraśnēna sēvayā | . |
| upadēkṣyanti tē jñānaṃ jñāninastattvadarśinaḥ | ..34.. |
| yajjñātvā na punarmōhamēvaṃ yāsyasi pāṇḍava | . |
| yēna bhūtānyaśēṣēṇa drakṣyasyātmanyathō mayi | ..35.. |
| api cēdasi pāpēbhyaḥ sarvēbhyaḥ pāpakṛttamaḥ | . |
| sarvaṃ jñānaplavēnaiva vṛjinaṃ saṃtariṣyasi | ..36.. |
| yathaidhāṃsi samiddhō'gnirbhasmasātkurutē'rjuna | . |
| jñānāgniḥ sarvakarmāṇi bhasmasātkurutē tathā | ..37.. |
| na hi jñānēna sadṛśaṃ pavitramiha vidyatē | . |
| tatsvayaṃ yōgasaṃsiddhaḥ kālēnātmani vindati | ..38.. |
| śraddhāvān̐llabhatē jñānaṃ tatparaḥ saṃyatēndriyaḥ | . |
| jñānaṃ labdhvā parāṃ śāntimacirēṇādhigacchati | ..39.. |
| ajñaścāśraddadhānaśca saṃśayātmā vinaśyati | . |
| nāyaṃ lōkō'sti na parō na sukhaṃ saṃśayātmanaḥ | ..40.. |
| yōgasaṃnyastakarmāṇaṃ jñānasaṃchinnasaṃśayam | . |
| ātmavantaṃ na karmāṇi nibadhnanti dhanaṃjaya | ..41.. |
| tasmādajñānasaṃbhūtaṃ hṛtsthaṃ jñānāsinātmanaḥ | . |
| chittvainaṃ saṃśayaṃ yōgamātiṣṭhōttiṣṭha bhārata | ..42.. |
ōṃ tatsaditi śrīmadbhagavadgītāsūpaniṣatsu brahmavidyāyāṃ yōgaśāstrē śrīkṛṣṇārjunasaṃvādē jñānakarmasaṃnyāsayōgō nāma caturthō'dhyāyaḥ ..4..
| pañcamō'dhyāyaḥ | |
| arjuna uvāca. | |
| saṃnyāsaṃ karmaṇāṃ kṛṣṇa punaryōgaṃ ca śaṃsasi | . |
| yacchrēya ētayōrēkaṃ tanmē brūhi suniścitam | ..1.. |
| śrībhagavānuvāca. | |
| saṃnyāsaḥ karmayōgaśca niḥśrēyasakarāvubhau | . |
| tayōstu karmasaṃnyāsātkarmayōgō viśiṣyatē | ..2.. |
| jñēyaḥ sa nityasaṃnyāsī yō na dvēṣṭi na kāṅkṣati | . |
| nirdvandvō hi mahābāhō sukhaṃ bandhātpramucyatē | ..3.. |
| sāṃkhyayōgau pṛthagbālāḥ pravadanti na paṇḍitāḥ | . |
| ēkamapyāsthitaḥ samyagubhayōrvindatē phalam | ..4.. |
| yatsāṃkhyaiḥ prāpyatē sthānaṃ tadyōgairapi gamyatē | . |
| ēkaṃ sāṃkhyaṃ ca yōgaṃ ca yaḥ paśyati sa paśyati | ..5.. |
| saṃnyāsastu mahābāhō duḥkhamāptumayōgataḥ | . |
| yōgayuktō munirbrahma nacirēṇādhigacchati | ..6.. |
| yōgayuktō viśuddhātmā vijitātmā jitēndriyaḥ | . |
| sarvabhūtātmabhūtātmā kurvannapi na lipyatē | ..7.. |
| naiva kiṃcitkarōmīti yuktō manyēta tattvavit | . |
| paśyañśṛṇvanspṛśañjighrannaśnangacchansvapañśvasan | ..8.. |
| pralapanvisṛjangṛhṇannunmiṣannimiṣannapi | . |
| indriyāṇīndriyārthēṣu vartanta iti dhārayan | ..9.. |
| brahmaṇyādhāya karmāṇi saṅgaṃ tyaktvā karōti yaḥ | . |
| lipyatē na sa pāpēna padmapatramivāmbhasā | ..10.. |
| kāyēna manasā buddhyā kēvalairindriyairapi | . |
| yōginaḥ karma kurvanti saṅgaṃ tyaktvātmaśuddhayē | ..11.. |
| yuktaḥ karmaphalaṃ tyaktvā śāntimāpnōti naiṣṭhikīm | . |
| ayuktaḥ kāmakārēṇa phalē saktō nibadhyatē | ..12.. |
| sarvakarmāṇi manasā saṃnyasyāstē sukhaṃ vaśī | . |
| navadvārē purē dēhī naiva kurvanna kārayan | ..13.. |
| na kartṛtvaṃ na karmāṇi lōkasya sṛjati prabhuḥ | . |
| na karmaphalasaṃyōgaṃ svabhāvastu pravartatē | ..14.. |
| nādattē kasyacitpāpaṃ na caiva sukṛtaṃ vibhuḥ | . |
| ajñānēnāvṛtaṃ jñānaṃ tēna muhyanti jantavaḥ | ..15.. |
| jñānēna tu tadajñānaṃ yēṣāṃ nāśitamātmanaḥ | . |
| tēṣāmādityavajjñānaṃ prakāśayati tatparam | ..16.. |
| tadbuddhayastadātmānastanniṣṭhāstatparāyaṇāḥ | . |
| gacchantyapunarāvṛttiṃ jñānanirdhūtakalmaṣāḥ | ..17.. |
| vidyāvinayasaṃpannē brāhmaṇē gavi hastini | . |
| śuni caiva śvapākē ca paṇḍitāḥ samadarśinaḥ | ..18.. |
| ihaiva tairjitaḥ sargō yēṣāṃ sāmyē sthitaṃ manaḥ | . |
| nirdōṣaṃ hi samaṃ brahma tasmādbrahmaṇi tē sthitāḥ | ..19.. |
| na prahṛṣyētpriyaṃ prāpya nōdvijētprāpya cāpriyam | . |
| sthirabuddhirasaṃmūḍhō brahmavidbrahmaṇi sthitaḥ | ..20.. |
| bāhyasparśēṣvasaktātmā vindatyātmani yatsukham | . |
| sa brahmayōgayuktātmā sukhamakṣayamaśnutē | ..21.. |
| yē hi saṃsparśajā bhōgā duḥkhayōnaya ēva tē | . |
| ādyantavantaḥ kauntēya na tēṣu ramatē budhaḥ | ..22.. |
| śaknōtīhaiva yaḥ sōḍhuṃ prākśarīravimōkṣaṇāt | . |
| kāmakrōdhōdbhavaṃ vēgaṃ sa yuktaḥ sa sukhī naraḥ | ..23.. |
| yō'ntaḥsukhō'ntarārāmastathāntarjyōtirēva yaḥ | . |
| sa yōgī brahmanirvāṇaṃ brahmabhūtō'dhigacchati | ..24.. |
| labhantē brahmanirvāṇamṛṣayaḥ kṣīṇakalmaṣāḥ | . |
| chinnadvaidhā yatātmānaḥ sarvabhūtahitē ratāḥ | ..25.. |
| kāmakrōdhaviyuktānāṃ yatīnāṃ yatacētasām | . |
| abhitō brahmanirvāṇaṃ vartatē viditātmanām | ..26.. |
| sparśānkṛtvā bahirbāhyāṃścakṣuścaivāntarē bhruvōḥ | . |
| prāṇāpānau samau kṛtvā nāsābhyantaracāriṇau | ..27.. |
| yatēndriyamanōbuddhirmunirmōkṣaparāyaṇaḥ | . |
| vigatēcchābhayakrōdhō yaḥ sadā mukta ēva saḥ | ..28.. |
| bhōktāraṃ yajñatapasāṃ sarvalōkamahēśvaram | . |
| suhṛdaṃ sarvabhūtānāṃ jñātvā māṃ śāntimṛcchati | ..29.. |
ōṃ tatsaditi śrīmadbhagavadgītāsūpaniṣatsu brahmavidyāyāṃ yōgaśāstrē śrīkṛṣṇārjunasaṃvādē karmasaṃnyāsayōgō nāma pañcamō'dhyāyaḥ ..5..
| ṣaṣṭhō'dhyāyaḥ | |
| śrībhagavānuvāca. | |
| anāśritaḥ karmaphalaṃ kāryaṃ karma karōti yaḥ | . |
| sa saṃnyāsī ca yōgī ca na niragnirna cākriyaḥ | ..1.. |
| yaṃ saṃnyāsamiti prāhuryōgaṃ taṃ viddhi pāṇḍava | . |
| na hyasaṃnyastasaṃkalpō yōgī bhavati kaścana | ..2.. |
| ārurukṣōrmunēryōgaṃ karma kāraṇamucyatē | . |
| yōgārūḍhasya tasyaiva śamaḥ kāraṇamucyatē | ..3.. |
| yadā hi nēndriyārthēṣu na karmasvanuṣajjatē | . |
| sarvasaṃkalpasaṃnyāsī yōgārūḍhastadōcyatē | ..4.. |
| uddharēdātmanātmānaṃ nātmānamavasādayēt | . |
| ātmaiva hyātmanō bandhurātmaiva ripurātmanaḥ | ..5.. |
| bandhurātmātmanastasya yēnātmaivātmanā jitaḥ | . |
| anātmanastu śatrutvē vartētātmaiva śatruvat | ..6.. |
| jitātmanaḥ praśāntasya paramātmā samāhitaḥ | . |
| śītōṣṇasukhaduḥkhēṣu tathā mānāpamānayōḥ | ..7.. |
| jñānavijñānatṛptātmā kūṭasthō vijitēndriyaḥ | . |
| yukta ityucyatē yōgī samalōṣṭāśmakāñcanaḥ | ..8.. |
| suhṛnmitrāryudāsīnamadhyasthadvēṣyabandhuṣu | . |
| sādhuṣvapi ca pāpēṣu samabuddhirviśiṣyatē | ..9.. |
| yōgī yuñjīta satatamātmānaṃ rahasi sthitaḥ | . |
| ēkākī yatacittātmā nirāśīraparigrahaḥ | ..10.. |
| śucau dēśē pratiṣṭhāpya sthiramāsanamātmanaḥ | . |
| nātyucchritaṃ nātinīcaṃ cailājinakuśōttaram | ..11.. |
| tatraikāgraṃ manaḥ kṛtvā yatacittēndriyakriyāḥ | . |
| upaviśyāsanē yuñjyādyōgamātmaviśuddhayē | ..12.. |
| samaṃ kāyaśirōgrīvaṃ dhārayannacalaṃ sthiraḥ | . |
| saṃprēkṣya nāsikāgraṃ svaṃ diśaścānavalōkayan | ..13.. |
| praśāntātmā vigatabhīrbrahmacārivratē sthitaḥ | . |
| manaḥ saṃyamya maccittō yukta āsīta matparaḥ | ..14.. |
| yuñjannēvaṃ sadātmānaṃ yōgī niyatamānasaḥ | . |
| śāntiṃ nirvāṇaparamāṃ matsaṃsthāmadhigacchati | ..15.. |
| nātyaśnatastu yōgō'sti na caikāntamanaśnataḥ | . |
| na cātisvapnaśīlasya jāgratō naiva cārjuna | ..16.. |
| yuktāhāravihārasya yuktacēṣṭasya karmasu | . |
| yuktasvapnāvabōdhasya yōgō bhavati duḥkhahā | ..17.. |
| yadā viniyataṃ cittamātmanyēvāvatiṣṭhatē | . |
| niḥspṛhaḥ sarvakāmēbhyō yukta ityucyatē tadā | ..18.. |
| yathā dīpō nivātasthō nēṅgatē sōpamā smṛtā | . |
| yōginō yatacittasya yuñjatō yōgamātmanaḥ | ..19.. |
| yatrōparamatē cittaṃ niruddhaṃ yōgasēvayā | . |
| yatra caivātmanātmānaṃ paśyannātmani tuṣyati | ..20.. |
| sukhamātyantikaṃ yattadbuddhigrāhyamatīndriyam | . |
| vētti yatra na caivāyaṃ sthitaścalati tattvataḥ | ..21.. |
| yaṃ labdhvā cāparaṃ lābhaṃ manyatē nādhikaṃ tataḥ | . |
| yasminsthitō na duḥkhēna guruṇāpi vicālyatē | ..22.. |
| taṃ vidyādduḥkhasaṃyōgaviyōgaṃ yōgasaṃjñitam | . |
| sa niścayēna yōktavyō yōgō'nirviṇṇacētasā | ..23.. |
| saṃkalpaprabhavānkāmāṃstyaktvā sarvānaśēṣataḥ | . |
| manasaivēndriyagrāmaṃ viniyamya samantataḥ | ..24.. |
| śanaiḥ śanairuparamēdbuddhyā dhṛtigṛhītayā | . |
| ātmasaṃsthaṃ manaḥ kṛtvā na kiṃcidapi cintayēt | ..25.. |
| yatō yatō niścarati manaścañcalamasthiram | . |
| tatastatō niyamyaitadātmanyēva vaśaṃ nayēt | ..26.. |
| praśāntamanasaṃ hyēnaṃ yōginaṃ sukhamuttamam | . |
| upaiti śāntarajasaṃ brahmabhūtamakalmaṣam | ..27.. |
| yuñjannēvaṃ sadātmānaṃ yōgī vigatakalmaṣaḥ | . |
| sukhēna brahmasaṃsparśamatyantaṃ sukhamaśnutē | ..28.. |
| sarvabhūtasthamātmānaṃ sarvabhūtāni cātmani | . |
| īkṣatē yōgayuktātmā sarvatra samadarśanaḥ | ..29.. |
| yō māṃ paśyati sarvatra sarvaṃ ca mayi paśyati | . |
| tasyāhaṃ na praṇaśyāmi sa ca mē na praṇaśyati | ..30.. |
| sarvabhūtasthitaṃ yō māṃ bhajatyēkatvamāsthitaḥ | . |
| sarvathā vartamānō'pi sa yōgī mayi vartatē | ..31.. |
| ātmaupamyēna sarvatra samaṃ paśyati yō'rjuna | . |
| sukhaṃ vā yadi vā duḥkhaṃ sa yōgī paramō mataḥ | ..32.. |
| arjuna uvāca. | |
| yō'yaṃ yōgastvayā prōktaḥ sāmyēna madhusūdana | . |
| ētasyāhaṃ na paśyāmi cañcalatvātsthitiṃ sthirām | ..33.. |
| cañcalaṃ hi manaḥ kṛṣṇa pramāthi balavaddṛḍham | . |
| tasyāhaṃ nigrahaṃ manyē vāyōriva suduṣkaram | ..34.. |
| śrībhagavānuvāca. | |
| asaṃśayaṃ mahābāhō manō durnigrahaṃ calam | . |
| abhyāsēna tu kauntēya vairāgyēṇa ca gṛhyatē | ..35.. |
| asaṃyatātmanā yōgō duṣprāpa iti mē matiḥ | . |
| vaśyātmanā tu yatatā śakyō'vāptumupāyataḥ | ..36.. |
| arjuna uvāca. | |
| ayatiḥ śraddhayōpētō yōgāccalitamānasaḥ | . |
| aprāpya yōgasaṃsiddhiṃ kāṃ gatiṃ kṛṣṇa gacchati | ..37.. |
| kaccinnōbhayavibhraṣṭaśchinnābhramiva naśyati | . |
| apratiṣṭhō mahābāhō vimūḍhō brahmaṇaḥ pathi | ..38.. |
| ētanmē saṃśayaṃ kṛṣṇa chēttumarhasyaśēṣataḥ | . |
| tvadanyaḥ saṃśayasyāsya chēttā na hyupapadyatē | ..39.. |
| śrībhagavānuvāca. | |
| pārtha naivēha nāmutra vināśastasya vidyatē | . |
| na hi kalyāṇakṛtkaściddurgatiṃ tāta gacchati | ..40.. |
| prāpya puṇyakṛtāṃ lōkānuṣitvā śāśvatīḥ samāḥ | . |
| śucīnāṃ śrīmatāṃ gēhē yōgabhraṣṭō'bhijāyatē | ..41.. |
| athavā yōgināmēva kulē bhavati dhīmatām | . |
| ētaddhi durlabhataraṃ lōkē janma yadīdṛśam | ..42.. |
| tatra taṃ buddhisaṃyōgaṃ labhatē paurvadēhikam | . |
| yatatē ca tatō bhūyaḥ saṃsiddhau kurunandana | ..43.. |
| pūrvābhyāsēna tēnaiva hriyatē hyavaśō'pi saḥ | . |
| jijñāsurapi yōgasya śabdabrahmātivartatē | ..44.. |
| prayatnādyatamānastu yōgī saṃśuddhakilbiṣaḥ | . |
| anēkajanmasaṃsiddhastatō yāti parāṃ gatim | ..45.. |
| tapasvibhyō'dhikō yōgī jñānibhyō'pi matō'dhikaḥ | . |
| karmibhyaścādhikō yōgī tasmādyōgī bhavārjuna | ..46.. |
| yōgināmapi sarvēṣāṃ madgatēnāntarātmanā | . |
| śraddhāvānbhajatē yō māṃ sa mē yuktatamō mataḥ | ..47.. |
ōṃ tatsaditi śrīmadbhagavadgītāsūpaniṣatsu brahmavidyāyāṃ yōgaśāstrē śrīkṛṣṇārjunasaṃvādē ātmasaṃyamayōgō nāma ṣaṣṭhō'dhyāyaḥ ..6..
| saptamō'dhyāyaḥ | |
| śrībhagavānuvāca. | |
| mayyāsaktamanāḥ pārtha yōgaṃ yuñjanmadāśrayaḥ | . |
| asaṃśayaṃ samagraṃ māṃ yathā jñāsyasi tacchṛṇu | ..1.. |
| jñānaṃ tē'haṃ savijñānamidaṃ vakṣyāmyaśēṣataḥ | . |
| yajjñātvā nēha bhūyō'nyajjñātavyamavaśiṣyatē | ..2.. |
| manuṣyāṇāṃ sahasrēṣu kaścidyatati siddhayē | . |
| yatatāmapi siddhānāṃ kaścinmāṃ vētti tattvataḥ | ..3.. |
| bhūmirāpō'nalō vāyuḥ khaṃ manō buddhirēva ca | . |
| ahaṃkāra itīyaṃ mē bhinnā prakṛtiraṣṭadhā | ..4.. |
| aparēyamitastvanyāṃ prakṛtiṃ viddhi mē parām | . |
| jīvabhūtāṃ mahābāhō yayēdaṃ dhāryatē jagat | ..5.. |
| ētadyōnīni bhūtāni sarvāṇītyupadhāraya | . |
| ahaṃ kṛtsnasya jagataḥ prabhavaḥ pralayastathā | ..6.. |
| mattaḥ parataraṃ nānyatkiṃcidasti dhanaṃjaya | . |
| mayi sarvamidaṃ prōtaṃ sūtrē maṇigaṇā iva | ..7.. |
| rasō'hamapsu kauntēya prabhāsmi śaśisūryayōḥ | . |
| praṇavaḥ sarvavēdēṣu śabdaḥ khē pauruṣaṃ nṛṣu | ..8.. |
| puṇyō gandhaḥ pṛthivyāṃ ca tējaścāsmi vibhāvasau | . |
| jīvanaṃ sarvabhūtēṣu tapaścāsmi tapasviṣu | ..9.. |
| bījaṃ māṃ sarvabhūtānāṃ viddhi pārtha sanātanam | . |
| buddhirbuddhimatāmasmi tējastējasvināmaham | ..10.. |
| balaṃ balavatāṃ cāhaṃ kāmarāgavivarjitam | . |
| dharmāviruddhō bhūtēṣu kāmō'smi bharatarṣabha | ..11.. |
| yē caiva sāttvikā bhāvā rājasāstāmasāśca yē | . |
| matta ēvēti tānviddhi na tvahaṃ tēṣu tē mayi | ..12.. |
| tribhirguṇamayairbhāvairēbhiḥ sarvamidaṃ jagat | . |
| mōhitaṃ nābhijānāti māmēbhyaḥ paramavyayam | ..13.. |
| daivī hyēṣā guṇamayī mama māyā duratyayā | . |
| māmēva yē prapadyantē māyāmētāṃ taranti tē | ..14.. |
| na māṃ duṣkṛtinō mūḍhāḥ prapadyantē narādhamāḥ | . |
| māyayāpahṛtajñānā āsuraṃ bhāvamāśritāḥ | ..15.. |
| caturvidhā bhajantē māṃ janāḥ sukṛtinō'rjuna | . |
| ārtō jijñāsurarthārthī jñānī ca bharatarṣabha | ..16.. |
| tēṣāṃ jñānī nityayukta ēkabhaktirviśiṣyatē | . |
| priyō hi jñāninō'tyarthamahaṃ sa ca mama priyaḥ | ..17.. |
| udārāḥ sarva ēvaitē jñānī tvātmaiva mē matam | . |
| āsthitaḥ sa hi yuktātmā māmēvānuttamāṃ gatim | ..18.. |
| bahūnāṃ janmanāmantē jñānavānmāṃ prapadyatē | . |
| vāsudēvaḥ sarvamiti sa mahātmā sudurlabhaḥ | ..19.. |
| kāmaistaistairhṛtajñānāḥ prapadyantē'nyadēvatāḥ | . |
| taṃ taṃ niyamamāsthāya prakṛtyā niyatāḥ svayā | ..20.. |
| yō yō yāṃ yāṃ tanuṃ bhaktaḥ śraddhayārcitumicchati | . |
| tasya tasyācalāṃ śraddhāṃ tāmēva vidadhāmyaham | ..21.. |
| sa tayā śraddhayā yuktastasyārādhanamīhatē | . |
| labhatē ca tataḥ kāmānmayaiva vihitānhi tān | ..22.. |
| antavattu phalaṃ tēṣāṃ tadbhavatyalpamēdhasām | . |
| dēvāndēvayajō yānti madbhaktā yānti māmapi | ..23.. |
| avyaktaṃ vyaktimāpannaṃ manyantē māmabuddhayaḥ | . |
| paraṃ bhāvamajānantō mamāvyayamanuttamam | ..24.. |
| nāhaṃ prakāśaḥ sarvasya yōgamāyāsamāvṛtaḥ | . |
| mūḍhō'yaṃ nābhijānāti lōkō māmajamavyayam | ..25.. |
| vēdāhaṃ samatītāni vartamānāni cārjuna | . |
| bhaviṣyāṇi ca bhūtāni māṃ tu vēda na kaścana | ..26.. |
| icchādvēṣasamutthēna dvandvamōhēna bhārata | . |
| sarvabhūtāni saṃmōhaṃ sargē yānti paraṃtapa | ..27.. |
| yēṣāṃ tvantagataṃ pāpaṃ janānāṃ puṇyakarmaṇām | . |
| tē dvandvamōhanirmuktā bhajantē māṃ dṛḍhavratāḥ | ..28.. |
| jarāmaraṇamōkṣāya māmāśritya yatanti yē | . |
| tē brahma tadviduḥ kṛtsnamadhyātmaṃ karma cākhilam | ..29.. |
| sādhibhūtādhidaivaṃ māṃ sādhiyajñaṃ ca yē viduḥ | . |
| prayāṇakālē'pi ca māṃ tē viduryuktacētasaḥ | ..30.. |
ōṃ tatsaditi śrīmadbhagavadgītāsūpaniṣatsu brahmavidyāyāṃ yōgaśāstrē śrīkṛṣṇārjunasaṃvādē jñānavijñānayōgō nāma saptamō'dhyāyaḥ ..7..
| aṣṭamō'dhyāyaḥ | |
| arjuna uvāca. | |
| kiṃ tadbrahma kimadhyātmaṃ kiṃ karma puruṣōttama | . |
| adhibhūtaṃ ca kiṃ prōktamadhidaivaṃ kimucyatē | ..1.. |
| adhiyajñaḥ kathaṃ kō'tra dēhē'sminmadhusūdana | . |
| prayāṇakālē ca kathaṃ jñēyō'si niyatātmabhiḥ | ..2.. |
| śrībhagavānuvāca. | |
| akṣaraṃ brahma paramaṃ svabhāvō'dhyātmamucyatē | . |
| bhūtabhāvōdbhavakarō visargaḥ karmasaṃjñitaḥ | ..3.. |
| adhibhūtaṃ kṣarō bhāvaḥ puruṣaścādhidaivatam | . |
| adhiyajñō'hamēvātra dēhē dēhabhṛtāṃ vara | ..4.. |
| antakālē ca māmēva smaranmuktvā kalēvaram | . |
| yaḥ prayāti sa madbhāvaṃ yāti nāstyatra saṃśayaḥ | ..5.. |
| yaṃ yaṃ vāpi smaranbhāvaṃ tyajatyantē kalēvaram | . |
| taṃ tamēvaiti kauntēya sadā tadbhāvabhāvitaḥ | ..6.. |
| tasmātsarvēṣu kālēṣu māmanusmara yudhya ca | . |
| mayyarpitamanōbuddhirmāmēvaiṣyasyasaṃśayam | ..7.. |
| abhyāsayōgayuktēna cētasā nānyagāminā | . |
| paramaṃ puruṣaṃ divyaṃ yāti pārthānucintayan | ..8.. |
| kaviṃ purāṇamanuśāsitāramaṇōraṇīyaṃsamanusmarēdyaḥ | . |
| sarvasya dhātāramacintyarūpamādityavarṇaṃ tamasaḥ parastāt | ..9.. |
| prayāṇakālē manasācalēna bhaktyā yuktō yōgabalēna caiva | . |
| bhruvōrmadhyē prāṇamāvēśya samyaksa taṃ paraṃ puruṣamupaiti divyam | ..10.. |
| yadakṣaraṃ vēdavidō vadanti viśanti yadyatayō vītarāgāḥ | . |
| yadicchantō brahmacaryaṃ caranti tattē padaṃ saṃgrahēṇa pravakṣyē | ..11.. |
| sarvadvārāṇi saṃyamya manō hṛdi nirudhya ca | . |
| mūrdhnyādhāyātmanaḥ prāṇamāsthitō yōgadhāraṇām | ..12.. |
| ōmityēkākṣaraṃ brahma vyāharanmāmanusmaran | . |
| yaḥ prayāti tyajandēhaṃ sa yāti paramāṃ gatim | ..13.. |
| ananyacētāḥ satataṃ yō māṃ smarati nityaśaḥ | . |
| tasyāhaṃ sulabhaḥ pārtha nityayuktasya yōginaḥ | ..14.. |
| māmupētya punarjanma duḥkhālayamaśāśvatam | . |
| nāpnuvanti mahātmānaḥ saṃsiddhiṃ paramāṃ gatāḥ | ..15.. |
| ābrahmabhuvanāllōkāḥ punarāvartinō'rjuna | . |
| māmupētya tu kauntēya punarjanma na vidyatē | ..16.. |
| sahasrayugaparyantamaharyadbrahmaṇō viduḥ | . |
| rātriṃ yugasahasrāntāṃ tē'hōrātravidō janāḥ | ..17.. |
| avyaktādvyaktayaḥ sarvāḥ prabhavantyaharāgamē | . |
| rātryāgamē pralīyantē tatraivāvyaktasaṃjñakē | ..18.. |
| bhūtagrāmaḥ sa ēvāyaṃ bhūtvā bhūtvā pralīyatē | . |
| rātryāgamē'vaśaḥ pārtha prabhavatyaharāgamē | ..19.. |
| parastasmāttu bhāvō'nyō'vyaktō'vyaktātsanātanaḥ | . |
| yaḥ sa sarvēṣu bhūtēṣu naśyatsu na vinaśyati | ..20.. |
| avyaktō'kṣara ityuktastamāhuḥ paramāṃ gatim | . |
| yaṃ prāpya na nivartantē taddhāma paramaṃ mama | ..21.. |
| puruṣaḥ sa paraḥ pārtha bhaktyā labhyastvananyayā | . |
| yasyāntaḥsthāni bhūtāni yēna sarvamidaṃ tatam | ..22.. |
| yatra kālē tvanāvṛttimāvṛttiṃ caiva yōginaḥ | . |
| prayātā yānti taṃ kālaṃ vakṣyāmi bharatarṣabha | ..23.. |
| agnirjōtirahaḥ śuklaḥ ṣaṇmāsā uttarāyaṇam | . |
| tatra prayātā gacchanti brahma brahmavidō janāḥ | ..24.. |
| dhūmō rātristathā kṛṣṇaḥ ṣaṇmāsā dakṣiṇāyanam | . |
| tatra cāndramasaṃ jyōtiryōgī prāpya nivartatē | ..25.. |
| śuklakṛṣṇē gatī hyētē jagataḥ śāśvatē matē | . |
| ēkayā yātyanāvṛttimanyayāvartatē punaḥ | ..26.. |
| naitē sṛtī pārtha jānanyōgī muhyati kaścana | . |
| tasmātsarvēṣu kālēṣu yōgayuktō bhavārjuna | ..27.. |
| vēdēṣu yajñēṣu tapaḥsu caiva dānēṣu yatpuṇyaphalaṃ pradiṣṭam | . |
| atyēti tatsarvamidaṃ viditvāyōgī paraṃ sthānamupaiti cādyam | ..28.. |
ōṃ tatsaditi śrīmadbhagavadgītāsūpaniṣatsu brahmavidyāyāṃ yōgaśāstrē śrīkṛṣṇārjunasaṃvādē akṣarabrahmayōgō nāmāṣṭamō'dhyāyaḥ ..8..
| navamō'dhyāyaḥ | |
| śrībhagavānuvāca. | |
| idaṃ tu tē guhyatamaṃ pravakṣyāmyanasūyavē | . |
| jñānaṃ vijñānasahitaṃ yajjñātvā mōkṣyasē'śubhāt | ..1.. |
| rājavidyā rājaguhyaṃ pavitramidamuttamam | . |
| pratyakṣāvagamaṃ dharmyaṃ susukhaṃ kartumavyayam | ..2.. |
| aśraddadhānāḥ puruṣā dharmasyāsya paraṃtapa | . |
| aprāpya māṃ nivartantē mṛtyusaṃsāravartmani | ..3.. |
| mayā tatamidaṃ sarvaṃ jagadavyaktamūrtinā | . |
| matsthāni sarvabhūtāni na cāhaṃ tēṣvavasthitaḥ | ..4.. |
| na ca matsthāni bhūtāni paśya mē yōgamaiśvaram | . |
| bhūtabhṛnna ca bhūtasthō mamātmā bhūtabhāvanaḥ | ..5.. |
| yathākāśasthitō nityaṃ vāyuḥ sarvatragō mahān | . |
| tathā sarvāṇi bhūtāni matsthānītyupadhāraya | ..6.. |
| sarvabhūtāni kauntēya prakṛtiṃ yānti māmikām | . |
| kalpakṣayē punastāni kalpādau visṛjāmyaham | ..7.. |
| prakṛtiṃ svāmavaṣṭabhya visṛjāmi punaḥ punaḥ | . |
| bhūtagrāmamimaṃ kṛtsnamavaśaṃ prakṛtērvaśāt | ..8.. |
| na ca māṃ tāni karmāṇi nibadhnanti dhanaṃjaya | . |
| udāsīnavadāsīnamasaktaṃ tēṣu karmasu | ..9.. |
| mayādhyakṣēṇa prakṛtiḥ sūyatē sacarācaram | . |
| hētunānēna kauntēya jagadviparivartatē | ..10.. |
| avajānanti māṃ mūḍhā mānuṣīṃ tanumāśritam | . |
| paraṃ bhāvamajānantō mama bhūtamahēśvaram | ..11.. |
| mōghāśā mōghakarmāṇō mōghajñānā vicētasaḥ | . |
| rākṣasīmāsurīṃ caiva prakṛtiṃ mōhinīṃ śritāḥ | ..12.. |
| mahātmānastu māṃ pārtha daivīṃ prakṛtimāśritāḥ | . |
| bhajantyananyamanasō jñātvā bhūtādimavyayam | ..13.. |
| satataṃ kīrtayantō māṃ yatantaśca dṛḍhavratāḥ | . |
| namasyantaśca māṃ bhaktyā nityayuktā upāsatē | ..14.. |
| jñānayajñēna cāpyanyē yajantō māmupāsatē | . |
| ēkatvēna pṛthaktvēna bahudhā viśvatōmukham | ..15.. |
| ahaṃ kraturahaṃ yajñaḥ svadhāhamahamauṣadham | . |
| mantrō'hamahamēvājyamahamagnirahaṃ hutam | ..16.. |
| pitāhamasya jagatō mātā dhātā pitāmahaḥ | . |
| vēdyaṃ pavitramōṃkāra ṛksāma yajurēva ca | ..17.. |
| gatirbhartā prabhuḥ sākṣī nivāsaḥ śaraṇaṃ suhṛt | . |
| prabhavaḥ pralayaḥ sthānaṃ nidhānaṃ bījamavyayam | ..18.. |
| tapāmyahamahaṃ varṣaṃ nigṛhṇāmyutsṛjāmi ca | . |
| amṛtaṃ caiva mṛtyuśca sadasaccāhamarjuna | ..19.. |
| traividyā māṃ sōmapāḥ pūtapāpā yajñairiṣṭvā svargatiṃ prārthayantē | . |
| tē puṇyamāsādya surēndralōkamaśnanti divyāndivi dēvabhōgān | ..20.. |
| tē taṃ bhuktvā svargalōkaṃ viśālaṃ kṣīṇē puṇyē martyalōkaṃ viśanti | . |
| ēvaṃ trayīdharmamanuprapannā gatāgataṃ kāmakāmā labhantē | ..21.. |
| ananyāścintayantō māṃ yē janāḥ paryupāsatē | . |
| ēṣāṃ nityābhiyuktānāṃ yōgakṣēmaṃ vahāmyaham | ..22.. |
| yē'pyanyadēvatā bhaktā yajantē śraddhayānvitāḥ | . |
| tē'pi māmēva kauntēya yajantyavidhipūrvakam | ..23.. |
| ahaṃ hi sarvayajñānāṃ bhōktā ca prabhurēva ca | . |
| na tu māmabhijānanti tattvēnātaścyavanti tē | ..24.. |
| yānti dēvavratā dēvānpitṝnyānti pitṛvratāḥ | . |
| bhūtāni yānti bhūtējyā yānti madyājinō'pi mām | ..25.. |
| patraṃ puṣpaṃ phalaṃ tōyaṃ yō mē bhaktyā prayacchati | . |
| tadahaṃ bhaktyupahṛtamaśnāmi prayatātmanaḥ | ..26.. |
| yatkarōṣi yadaśnāsi yajjuhōṣi dadāsi yat | . |
| yattapasyasi kauntēya tatkuruṣva madarpaṇam | ..27.. |
| śubhāśubhaphalairēvaṃ mōkṣyasē karmabandhanaiḥ | . |
| saṃnyāsayōgayuktātmā vimuktō māmupaiṣyasi | ..28.. |
| samō'haṃ sarvabhūtēṣu na mē dvēṣyō'sti na priyaḥ | . |
| yē bhajanti tu māṃ bhaktyā mayi tē tēṣu cāpyaham | ..29.. |
| api cētsudurācārō bhajatē māmananyabhāk | . |
| sādhurēva sa mantavyaḥ samyagvyavasitō hi saḥ | ..30.. |
| kṣipraṃ bhavati dharmātmā śaśvacchāntiṃ nigacchati | . |
| kauntēya pratijānīhi na mē bhaktaḥ praṇaśyati | ..31.. |
| māṃ hi pārtha vyapāśritya yē'pi syuḥ pāpayōnayaḥ | . |
| striyō vaiśyāstathā śūdrāstē'pi yānti parāṃ gatim | ..32.. |
| kiṃ punarbrāhmaṇāḥ puṇyā bhaktā rājarṣayastathā | . |
| anityamasukhaṃ lōkamimaṃ prāpya bhajasva mām | ..33.. |
| manmanā bhava madbhaktō madyājī māṃ namaskuru | . |
| māmēvaiṣyasi yuktvaivamātmānaṃ matparāyaṇaḥ | ..34.. |
ōṃ tatsaditi śrīmadbhagavadgītāsūpaniṣatsu brahmavidyāyāṃ yōgaśāstrē śrīkṛṣṇārjunasaṃvādē rājavidyārājaguhyayōgō nāma navamō'dhyāyaḥ ..9..
| daśamō'dhyāyaḥ | |
| śrībhagavānuvāca. | |
| bhūya ēva mahābāhō śṛṇu mē paramaṃ vacaḥ | . |
| yattē'haṃ prīyamāṇāya vakṣyāmi hitakāmyayā | ..1.. |
| na mē viduḥ suragaṇāḥ prabhavaṃ na maharṣayaḥ | . |
| ahamādirhi dēvānāṃ maharṣīṇāṃ ca sarvaśaḥ | ..2.. |
| yō māmajamanādiṃ ca vētti lōkamahēśvaram | . |
| asaṃmūḍhaḥ sa martyēṣu sarvapāpaiḥ pramucyatē | ..3.. |
| buddhirjñānamasaṃmōhaḥ kṣamā satyaṃ damaḥ śamaḥ | . |
| sukhaṃ duḥkhaṃ bhavō'bhāvō bhayaṃ cābhayamēva ca | ..4.. |
| ahiṃsā samatā tuṣṭistapō dānaṃ yaśō'yaśaḥ | . |
| bhavanti bhāvā bhūtānāṃ matta ēva pṛthagvidhāḥ | ..5.. |
| maharṣayaḥ sapta pūrvē catvārō manavastathā | . |
| madbhāvā mānasā jātā yēṣāṃ lōka imāḥ prajāḥ | ..6.. |
| ētāṃ vibhūtiṃ yōgaṃ ca mama yō vētti tattvataḥ | . |
| sō'vikampēna yōgēna yujyatē nātra saṃśayaḥ | ..7.. |
| ahaṃ sarvasya prabhavō mattaḥ sarvaṃ pravartatē | . |
| iti matvā bhajantē māṃ budhā bhāvasamanvitāḥ | ..8.. |
| maccittā madgataprāṇā bōdhayantaḥ parasparam | . |
| kathayantaśca māṃ nityaṃ tuṣyanti ca ramanti ca | ..9.. |
| tēṣāṃ satatayuktānāṃ bhajatāṃ prītipūrvakam | . |
| dadāmi buddhiyōgaṃ taṃ yēna māmupayānti tē | ..10.. |
| tēṣāmēvānukampārthamahamajñānajaṃ tamaḥ | . |
| nāśayāmyātmabhāvasthō jñānadīpēna bhāsvatā | ..11.. |
| arjuna uvāca. | |
| paraṃ brahma paraṃ dhāma pavitraṃ paramaṃ bhavān | . |
| puruṣaṃ śāśvataṃ divyamādidēvamajaṃ vibhum | ..12.. |
| āhustvāmṛṣayaḥ sarvē dēvarṣirnāradastathā | . |
| asitō dēvalō vyāsaḥ svayaṃ caiva bravīṣi mē | ..13.. |
| sarvamētadṛtaṃ manyē yanmāṃ vadasi kēśava | . |
| na hi tē bhagavanvyaktiṃ vidurdēvā na dānavāḥ | ..14.. |
| svayamēvātmanātmānaṃ vēttha tvaṃ puruṣōttama | . |
| bhūtabhāvana bhūtēśa dēvadēva jagatpatē | ..15.. |
| vaktumarhasyaśēṣēṇa divyā hyātmavibhūtayaḥ | . |
| yābhirvibhūtibhirlōkānimāṃstvaṃ vyāpya tiṣṭhasi | ..16.. |
| kathaṃ vidyāmahaṃ yōgiṃstvāṃ sadā paricintayan | . |
| kēṣu kēṣu ca bhāvēṣu cintyō'si bhagavanmayā | ..17.. |
| vistarēṇātmanō yōgaṃ vibhūtiṃ ca janārdana | . |
| bhūyaḥ kathaya tṛptirhi śṛṇvatō nāsti mē'mṛtam | ..18.. |
| śrībhagavānuvāca. | |
| hanta tē kathayiṣyāmi divyā hyātmavibhūtayaḥ | . |
| prādhānyataḥ kuruśrēṣṭha nāstyantō vistarasya mē | ..19.. |
| ahamātmā guḍākēśa sarvabhūtāśayasthitaḥ | . |
| ahamādiśca madhyaṃ ca bhūtānāmanta ēva ca | ..20.. |
| ādityānāmahaṃ viṣṇurjyōtiṣāṃ raviraṃśumān | . |
| marīcirmarutāmasmi nakṣatrāṇāmahaṃ śaśī | ..21.. |
| vēdānāṃ sāmavēdō'smi dēvānāmasmi vāsavaḥ | . |
| indriyāṇāṃ manaścāsmi bhūtānāmasmi cētanā | ..22.. |
| rudrāṇāṃ śaṃkaraścāsmi vittēśō yakṣarakṣasām | . |
| vasūnāṃ pāvakaścāsmi mēruḥ śikhariṇāmaham | ..23.. |
| purōdhasāṃ ca mukhyaṃ māṃ viddhi pārtha bṛhaspatim | . |
| sēnānīnāmahaṃ skandaḥ sarasāmasmi sāgaraḥ | ..24.. |
| maharṣīṇāṃ bhṛgurahaṃ girāmasmyēkamakṣaram | . |
| yajñānāṃ japayajñō'smi sthāvarāṇāṃ himālayaḥ | ..25.. |
| aśvatthaḥ sarvavṛkṣāṇāṃ dēvarṣīṇāṃ ca nāradaḥ | . |
| gandharvāṇāṃ citrarathaḥ siddhānāṃ kapilō muniḥ | ..26.. |
| uccaiḥśravasamaśvānāṃ viddhi māmamṛtōdbhavam | . |
| airāvataṃ gajēndrāṇāṃ narāṇāṃ ca narādhipam | ..27.. |
| āyudhānāmahaṃ vajraṃ dhēnūnāmasmi kāmadhuk | . |
| prajanaścāsmi kandarpaḥ sarpāṇāmasmi vāsukiḥ | ..28.. |
| anantaścāsmi nāgānāṃ varuṇō yādasāmaham | . |
| pitṝṇāmaryamā cāsmi yamaḥ saṃyamatāmaham | ..29.. |
| prahlādaścāsmi daityānāṃ kālaḥ kalayatāmaham | . |
| mṛgāṇāṃ ca mṛgēndrō'haṃ vainatēyaśca pakṣiṇām | ..30.. |
| pavanaḥ pavatāmasmi rāmaḥ śastrabhṛtāmaham | . |
| jhaṣāṇāṃ makaraścāsmi srōtasāmasmi jāhnavī | ..31.. |
| sargāṇāmādirantaśca madhyaṃ caivāhamarjuna | . |
| adhyātmavidyā vidyānāṃ vādaḥ pravadatāmaham | ..32.. |
| akṣarāṇāmakārō'smi dvandvaḥ sāmāsikasya ca | . |
| ahamēvākṣayaḥ kālō dhātāhaṃ viśvatōmukhaḥ | ..33.. |
| mṛtyuḥ sarvaharaścāhamudbhavaśca bhaviṣyatām | . |
| kīrtiḥ śrīrvākca nārīṇāṃ smṛtirmēdhā dhṛtiḥ kṣamā | ..34.. |
| bṛhatsāma tathā sāmnāṃ gāyatrī chandasāmaham | . |
| māsānāṃ mārgaśīrṣō'hamṛtūnāṃ kusumākaraḥ | ..35.. |
| dyūtaṃ chalayatāmasmi tējastējasvināmaham | . |
| jayō'smi vyavasāyō'smi sattvaṃ sattvavatāmaham | ..36.. |
| vṛṣṇīnāṃ vāsudēvō'smi pāṇḍavānāṃ dhanaṃjayaḥ | . |
| munīnāmapyahaṃ vyāsaḥ kavīnāmuśanā kaviḥ | ..37.. |
| daṇḍō damayatāmasmi nītirasmi jigīṣatām | . |
| maunaṃ caivāsmi guhyānāṃ jñānaṃ jñānavatāmaham | ..38.. |
| yaccāpi sarvabhūtānāṃ bījaṃ tadahamarjuna | . |
| na tadasti vinā yatsyānmayā bhūtaṃ carācaram | ..39.. |
| nāntō'sti mama divyānāṃ vibhūtīnāṃ paraṃtapa | . |
| ēṣa tūddēśataḥ prōktō vibhūtērvistarō mayā | ..40.. |
| yadyadvibhūtimatsattvaṃ śrīmadūrjitamēva vā | . |
| tattadēvāvagaccha tvaṃ mama tējōṃ'śasaṃbhavam | ..41.. |
| athavā bahunaitēna kiṃ jñātēna tavārjuna | . |
| viṣṭabhyāhamidaṃ kṛtsnamēkāṃśēna sthitō jagat | ..42.. |
ōṃ tatsaditi śrīmadbhagavadgītāsūpaniṣatsu brahmavidyāyāṃ yōgaśāstrē śrīkṛṣṇārjunasaṃvādē vibhūtiyōgō nāma daśamō'dhyāyaḥ ..10..
| ēkādaśō'dhyāyaḥ | |
| arjuna uvāca. | |
| madanugrahāya paramaṃ guhyamadhyātmasaṃjñitam | . |
| yattvayōktaṃ vacastēna mōhō'yaṃ vigatō mama | ..1.. |
| bhavāpyayau hi bhūtānāṃ śrutau vistaraśō mayā | . |
| tvattaḥ kamalapatrākṣa māhātmyamapi cāvyayam | ..2.. |
| ēvamētadyathāttha tvamātmānaṃ paramēśvara | . |
| draṣṭumicchāmi tē rūpamaiśvaraṃ puruṣōttama | ..3.. |
| manyasē yadi tacchakyaṃ mayā draṣṭumiti prabhō | . |
| yōgēśvara tatō mē tvaṃ darśayātmānamavyayam | ..4.. |
| śrībhagavānuvāca. | |
| paśya mē pārtha rūpāṇi śataśō'tha sahasraśaḥ | . |
| nānāvidhāni divyāni nānāvarṇākṛtīni ca | ..5.. |
| paśyādityānvasūnrudrānaśvinau marutastathā | . |
| bahūnyadṛṣṭapūrvāṇi paśyāścaryāṇi bhārata | ..6.. |
| ihaikasthaṃ jagatkṛtsnaṃ paśyādya sacarācaram | . |
| mama dēhē guḍākēśa yaccānyaddraṣṭumicchasi | ..7.. |
| na tu māṃ śakyasē draṣṭumanēnaiva svacakṣuṣā | . |
| divyaṃ dadāmi tē cakṣuḥ paśya mē yōgamaiśvaram | ..8.. |
| saṃjaya uvāca. | |
| ēvamuktvā tatō rājanmahāyōgēśvarō hariḥ | . |
| darśayāmāsa pārthāya paramaṃ rūpamaiśvaram | ..9.. |
| anēkavaktranayanamanēkādbhutadarśanam | . |
| anēkadivyābharaṇaṃ divyānēkōdyatāyudham | ..10.. |
| divyamālyāmbaradharaṃ divyagandhānulēpanam | . |
| sarvāścaryamayaṃ dēvamanantaṃ viśvatōmukham | ..11.. |
| divi sūryasahasrasya bhavēdyugapadutthitā | . |
| yadi bhāḥ sadṛśī sā syādbhāsastasya mahātmanaḥ | ..12.. |
| tatraikasthaṃ jagatkṛtsnaṃ pravibhaktamanēkadhā | . |
| apaśyaddēvadēvasya śarīrē pāṇḍavastadā | ..13.. |
| tataḥ sa vismayāviṣṭō hṛṣṭarōmā dhanaṃjayaḥ | . |
| praṇamya śirasā dēvaṃ kṛtāñjalirabhāṣata | ..14.. |
| arjuna uvāca. | |
| paśyāmi dēvāṃstava dēva dēhē sarvāṃstathā bhūtaviśēṣasaṃghān | . |
| brahmāṇamīśaṃ kamalāsanasthamṛṣīṃśca sarvānuragāṃśca divyān | ..15.. |
| anēkabāhūdaravaktranētraṃ paśyāmi tvāṃ sarvatō'nantarūpam | . |
| nāntaṃ na madhyaṃ na punastavādiṃ paśyāmi viśvēśvara viśvarūpa | ..16.. |
| kirīṭinaṃ gadinaṃ cakriṇaṃ ca tējōrāśiṃ sarvatō dīptimantam | . |
| paśyāmi tvāṃ durnirīkṣyaṃ samantāddīptānalārkadyutimapramēyam | ..17.. |
| tvamakṣaraṃ paramaṃ vēditavyaṃ tvamasya viśvasya paraṃ nidhānam | . |
| tvamavyayaḥ śāśvatadharmagōptā sanātanastvaṃ puruṣō matō mē | ..18.. |
| anādimadhyāntamanantavīryamanantabāhuṃ śaśisūryanētram | . |
| paśyāmi tvāṃ dīptahutāśavaktraṃ svatējasā viśvamidaṃ tapantam | ..19.. |
| dyāvāpṛthivyōridamantaraṃ hi vyāptaṃ tvayaikēna diśaśca sarvāḥ | . |
| dṛṣṭvādbhutaṃ rūpamugraṃ tavēdaṃ lōkatrayaṃ pravyathitaṃ mahātman | ..20.. |
| amī hi tvāṃ surasaṅghā viśanti kēcidbhītāḥ prāñjalayō gṛṇanti | . |
| svastītyuktvā maharṣisiddhasaṃghāḥ stuvanti tvāṃ stutibhiḥ puṣkalābhiḥ | ..21.. |
| rudrādityā vasavō yē ca sādhyā viśvē'śvinau marutaścōṣmapāśca | . |
| gandharvayakṣāsurasiddhasaṃghā vīkṣantē tvāṃ vismitāścaiva sarvē | ..22.. |
| rūpaṃ mahattē bahuvaktranētraṃ mahābāhō bahubāhūrupādam | . |
| bahūdaraṃ bahudaṃṣṭrākarālaṃ dṛṣṭvā lōkāḥ pravyathitāstathāham | ..23.. |
| nabhaḥspṛśaṃ dīptamanēkavarṇaṃ vyāttānanaṃ dīptaviśālanētram | . |
| dṛṣṭvā hi tvāṃ pravyathitāntarātmā dhṛtiṃ na vindāmi śamaṃ ca viṣṇō | ..24.. |
| daṃṣṭrākarālāni ca tē mukhāni dṛṣṭvaiva kālānalasaṃnibhāni | . |
| diśō na jānē na labhē ca śarma prasīda dēvēśa jagannivāsa | ..25.. |
| amī ca tvāṃ dhṛtarāṣṭrasya putrāḥ sarvē sahaivāvanipālasaṃghaiḥ | . |
| bhīṣmō drōṇaḥ sūtaputrastathāsau sahāsmadīyairapi yōdhamukhyaiḥ | ..26.. |
| vaktrāṇi tē tvaramāṇā viśanti daṃṣṭrākarālāni bhayānakāni | . |
| kēcidvilagnā daśanāntarēṣu saṃdṛśyantē cūrṇitairuttamāṅgaiḥ | ..27.. |
| yathā nadīnāṃ bahavō'mbuvēgāḥ samudramēvābhimukhā dravanti | . |
| tathā tavāmī naralōkavīrā viśanti vaktrāṇyabhivijvalanti | ..28.. |
| yathā pradīptaṃ jvalanaṃ pataṃgā viśanti nāśāya samṛddhavēgāḥ | . |
| tathaiva nāśāya viśanti lōkāstavāpi vaktrāṇi samṛddhavēgāḥ | ..29.. |
| lēlihyasē grasamānaḥ samantāllōkānsamagrānvadanairjvaladbhiḥ | . |
| tējōbhirāpūrya jagatsamagraṃ bhāsastavōgrāḥ pratapanti viṣṇō | ..30.. |
| ākhyāhi mē kō bhavānugrarūpō namō'stu tē dēvavara prasīda | . |
| vijñātumicchāmi bhavantamādyaṃ na hi prajānāmi tava pravṛttim | ..31.. |
| śrībhagavānuvāca. | |
| kālō'smi lōkakṣayakṛtpravṛddhō lōkānsamāhartumiha pravṛttaḥ | . |
| ṛtē'pi tvāṃ na bhaviṣyanti sarvē yē'vasthitāḥ pratyanīkēṣu yōdhāḥ | ..32.. |
| tasmāttvamuttiṣṭha yaśō labhasva jitvā śatrūnbhuṅkṣva rājyaṃ samṛddham | . |
| mayaivaitē nihatāḥ pūrvamēva nimittamātraṃ bhava savyasācin | ..33.. |
| drōṇaṃ ca bhīṣmaṃ ca jayadrathaṃ ca karṇaṃ tathānyānapi yōdhavīrān | . |
| mayā hatāṃstvaṃ jahi mā vyathiṣṭhā yudhyasva jētāsi raṇē sapatnān | ..34.. |
| saṃjaya uvāca. | |
| ētacchrutvā vacanaṃ kēśavasya kṛtāñjalirvēpamānaḥ kirīṭī | . |
| namaskṛtvā bhūya ēvāha kṛṣṇaṃ sagadgadaṃ bhītabhītaḥ praṇamya | ..35.. |
| arjuna uvāca. | |
| sthānē hṛṣīkēśa tava prakīrtyā jagatprahṛṣyatyanurajyatē ca | . |
| rakṣāṃsi bhītāni diśō dravanti sarvē namasyanti ca siddhasaṃghāḥ | ..36.. |
| kasmācca tē na namēranmahātmangarīyasē brahmaṇō'pyādikartrē | . |
| ananta dēvēśa jagannivāsa tvamakṣaraṃ sadasattatparaṃ yat | ..37.. |
| tvamādidēvaḥ puruṣaḥ purāṇastvamasya viśvasya paraṃ nidhānam | . |
| vēttāsi vēdyaṃ ca paraṃ ca dhāma tvayā tataṃ viśvamanantarūpa | ..38.. |
| vāyuryamō'gnirvaruṇaḥ śaśāṅkaḥ prajāpatistvaṃ prapitāmahaśca | . |
| namō namastē'stu sahasrakṛtvaḥ punaśca bhūyō'pi namō namastē | ..39.. |
| namaḥ purastādatha pṛṣṭhatastē namō'stu tē sarvata ēva sarva | . |
| anantavīryāmitavikramastvaṃ sarvaṃ samāpnōṣi tatō'si sarvaḥ | ..40.. |
| sakhēti matvā prasabhaṃ yaduktaṃ hē kṛṣṇa hē yādava hē sakhēti | . |
| ajānatā mahimānaṃ tavēdaṃ mayā pramādātpraṇayēna vāpi | ..41.. |
| yaccāvahāsārthamasatkṛtō'si vihāraśayyāsanabhōjanēṣu | . |
| ēkō'thavāpyacyuta tatsamakṣaṃ tatkṣāmayē tvāmahamapramēyam | ..42.. |
| pitāsi lōkasya carācarasya tvamasya pūjyaśca gururgarīyān | . |
| na tvatsamō'styabhyadhikaḥ kutō'nyō lōkatrayē'pyapratimaprabhāva | ..43.. |
| tasmātpraṇamya praṇidhāya kāyaṃ prasādayē tvāmahamīśamīḍyam | . |
| pitēva putrasya sakhēva sakhyuḥ priyaḥ priyāyārhasi dēva sōḍhum | ..44.. |
| adṛṣṭapūrvaṃ hṛṣitō'smi dṛṣṭvā bhayēna ca pravyathitaṃ manō mē | . |
| tadēva mē darśaya dēvarūpaṃ prasīda dēvēśa jagannivāsa | ..45.. |
| kirīṭinaṃ gadinaṃ cakrahastamicchāmi tvāṃ draṣṭumahaṃ tathaiva | . |
| tēnaiva rūpēṇa caturbhujēna sahasrabāhō bhava viśvamūrtē | ..46.. |
| śrībhagavānuvāca. | |
| mayā prasannēna tavārjunēdaṃ rūpaṃ paraṃ darśitamātmayōgāt | . |
| tējōmayaṃ viśvamanantamādyaṃ yanmē tvadanyēna na dṛṣṭapūrvam | ..47.. |
| na vēdayajñādhyayanairna dānairna ca kriyābhirna tapōbhirugraiḥ | . |
| ēvaṃrūpaḥ śakya ahaṃ nṛlōkē draṣṭuṃ tvadanyēna kurupravīra | ..48.. |
| mā tē vyathā mā ca vimūḍhabhāvō dṛṣṭvā rūpaṃ ghōramīdṛṅmamēdam | . |
| vyapētabhīḥ prītamanāḥ punastvaṃ tadēva mē rūpamidaṃ prapaśya | ..49.. |
| saṃjaya uvāca. | |
| ityarjunaṃ vāsudēvastathōktvā svakaṃ rūpaṃ darśayāmāsa bhūyaḥ | . |
| āśvāsayāmāsa ca bhītamēnaṃ bhūtvā punaḥ saumyavapurmahātmā | ..50.. |
| arjuna uvāca. | |
| dṛṣṭvēdaṃ mānuṣaṃ rūpaṃ tava saumyaṃ janārdana | . |
| idānīmasmi saṃvṛttaḥ sacētāḥ prakṛtiṃ gataḥ | ..51.. |
| śrībhagavānuvāca. | |
| sudurdarśamidaṃ rūpaṃ dṛṣṭavānasi yanmama | . |
| dēvā apyasya rūpasya nityaṃ darśanakāṅkṣiṇaḥ | ..52.. |
| nāhaṃ vēdairna tapasā na dānēna na cējyayā | . |
| śakya ēvaṃvidhō draṣṭuṃ dṛṣṭavānasi māṃ yathā | ..53.. |
| bhaktyā tvananyayā śakya ahamēvaṃvidhō'rjuna | . |
| jñātuṃ draṣṭuṃ ca tattvēna pravēṣṭuṃ ca paraṃtapa | ..54.. |
| matkarmakṛnmatparamō madbhaktaḥ saṅgavarjitaḥ | . |
| nirvairaḥ sarvabhūtēṣu yaḥ sa māmēti pāṇḍava | ..55.. |
ōṃ tatsaditi śrīmadbhagavadgītāsūpaniṣatsu brahmavidyāyāṃ yōgaśāstrē śrīkṛṣṇārjunasaṃvādē viśvarūpadarśanayōgō nāmaikādaśō'dhyāyaḥ ..11..
| dvādaśō'dhyāyaḥ | |
| arjuna uvāca. | |
| ēvaṃ satatayuktā yē bhaktāstvāṃ paryupāsatē | . |
| yē cāpyakṣaramavyaktaṃ tēṣāṃ kē yōgavittamāḥ | ..1.. |
| śrībhagavānuvāca. | |
| mayyāvēśya manō yē māṃ nityayuktā upāsatē | . |
| śraddhayā parayōpētāstē mē yuktatamā matāḥ | ..2.. |
| yē tvakṣaramanirdēśyamavyaktaṃ paryupāsatē | . |
| sarvatragamacintyaṃ ca kūṭasthamacalaṃ dhruvam | ..3.. |
| saṃniyamyēndriyagrāmaṃ sarvatra samabuddhayaḥ | . |
| tē prāpnuvanti māmēva sarvabhūtahitē ratāḥ | ..4.. |
| klēśō'dhikatarastēṣāmavyaktāsaktacētasām | . |
| avyaktā hi gatirduḥkhaṃ dēhavadbhiravāpyatē | ..5.. |
| yē tu sarvāṇi karmāṇi mayi saṃnyasya matparāḥ | . |
| ananyēnaiva yōgēna māṃ dhyāyanta upāsatē | ..6.. |
| tēṣāmahaṃ samuddhartā mṛtyusaṃsārasāgarāt | . |
| bhavāmina cirātpārtha mayyāvēśitacētasām | ..7.. |
| mayyēva mana ādhatsva mayi buddhiṃ nivēśaya | . |
| nivasiṣyasi mayyēva ata ūrdhvaṃ na saṃśayaḥ | ..8.. |
| atha cittaṃ samādhātuṃ na śaknōṣi mayi sthiram | . |
| abhyāsayōgēna tatō māmicchāptuṃ dhanaṃjaya | ..9.. |
| abhyāsē'pyasamarthō'si matkarmaparamō bhava | . |
| madarthamapi karmāṇi kurvansiddhimavāpsyasi | ..10.. |
| athaitadapyaśaktō'si kartuṃ madyōgamāśritaḥ | . |
| sarvakarmaphalatyāgaṃ tataḥ kuru yatātmavān | ..11.. |
| śrēyō hi jñānamabhyāsājjñānāddhyānaṃ viśiṣyatē | . |
| dhyānātkarmaphalatyāgastyāgācchāntiranantaram | ..12.. |
| advēṣṭā sarvabhūtānāṃ maitraḥ karuṇa ēva ca | . |
| nirmamō nirahaṃkāraḥ samaduḥkhasukhaḥ kṣamī | ..13.. |
| saṃtuṣṭaḥ satataṃ yōgī yatātmā dṛḍhaniścayaḥ | . |
| mayyarpitamanōbuddhiryō madbhaktaḥ sa mē priyaḥ | ..14.. |
| yasmānnōdvijatē lōkō lōkānnōdvijatē ca yaḥ | . |
| harṣāmarṣabhayōdvēgairmuktō yaḥ sa ca mē priyaḥ | ..15.. |
| anapēkṣaḥ śucirdakṣa udāsīnō gatavyathaḥ | . |
| sarvārambhaparityāgī yō madbhaktaḥ sa mē priyaḥ | ..16.. |
| yō na hṛṣyati na dvēṣṭi na śōcati na kāṅkṣati | . |
| śubhāśubhaparityāgī bhaktimānyaḥ sa mē priyaḥ | ..17.. |
| samaḥ śatrau ca mitrē ca tathā mānāpamānayōḥ | . |
| śītōṣṇasukhaduḥkhēṣu samaḥ saṅgavivarjitaḥ | ..18.. |
| tulyanindāstutirmaunī saṃtuṣṭō yēna kēnacit | . |
| anikētaḥ sthiramatirbhaktimānmē priyō naraḥ | ..19.. |
| yē tu dharmyāmṛtamidaṃ yathōktaṃ paryupāsatē | . |
| śraddadhānā matparamā bhaktāstē'tīva mē priyāḥ | ..20.. |
ōṃ tatsaditi śrīmadbhagavadgītāsūpaniṣatsu brahmavidyāyāṃ yōgaśāstrē śrīkṛṣṇārjunasaṃvādē bhaktiyōgō nāma dvādaśō'dhyāyaḥ ..12..
| trayōdaśō'dhyāyaḥ | |
| śrībhagavānuvāca. | |
| idaṃ śarīraṃ kauntēya kṣētramityabhidhīyatē | . |
| ētadyō vētti taṃ prāhuḥ kṣētrajña iti tadvidaḥ | ..1.. |
| kṣētrajñaṃ cāpi māṃ viddhi sarvakṣētrēṣu bhārata | . |
| kṣētrakṣētrajñayōrjñānaṃ yattajjñānaṃ mataṃ mama | ..2.. |
| tatkṣētraṃ yacca yādṛkca yadvikāri yataśca yat | . |
| sa ca yō yatprabhāvaśca tatsamāsēna mē śṛṇu | ..3.. |
| ṛṣibhirbahudhā gītaṃ chandōbhirvividhaiḥ pṛthak | . |
| brahmasūtrapadaiścaiva hētumadbhirviniścitaiḥ | ..4.. |
| mahābhūtānyahaṃkārō buddhiravyaktamēva ca | . |
| indriyāṇi daśaikaṃ ca pañca cēndriyagōcarāḥ | ..5.. |
| icchā dvēṣaḥ sukhaṃ duḥkhaṃ saṃghātaścētanā dhṛtiḥ | . |
| ētatkṣētraṃ samāsēna savikāramudāhṛtam | ..6.. |
| amānitvamadambhitvamahiṃsā kṣāntirārjavam | . |
| ācāryōpāsanaṃ śaucaṃ sthairyamātmavinigrahaḥ | ..7.. |
| indriyārthēṣu vairāgyamanahaṃkāra ēva ca | . |
| janmamṛtyujarāvyādhiduḥkhadōṣānudarśanam | ..8.. |
| asaktiranabhiṣvaṅgaḥ putradāragṛhādiṣu | . |
| nityaṃ ca samacittatvamiṣṭāniṣṭōpapattiṣu | ..9.. |
| mayi cānanyayōgēna bhaktiravyabhicāriṇī | . |
| viviktadēśasēvitvamaratirjanasaṃsadi | ..10.. |
| adhyātmajñānanityatvaṃ tattvajñānārthadarśanam | . |
| ētajjñānamiti prōktamajñānaṃ yadatō'nyathā | ..11.. |
| jñēyaṃ yattatpravakṣyāmi yajjñātvāmṛtamaśnutē | . |
| anādimatparaṃ brahma na sattannāsaducyatē | ..12.. |
| sarvataḥpāṇipādaṃ tatsarvatō'kṣiśirōmukham | . |
| sarvataḥśrutimallōkē sarvamāvṛtya tiṣṭhati | ..13.. |
| sarvēndriyaguṇābhāsaṃ sarvēndriyavivarjitam | . |
| asaktaṃ sarvabhṛccaiva nirguṇaṃ guṇabhōktṛ ca | ..14.. |
| bahirantaśca bhūtānāmacaraṃ caramēva ca | . |
| sūkṣmatvāttadavijñēyaṃ dūrasthaṃ cāntikē ca tat | ..15.. |
| avibhaktaṃ ca bhūtēṣu vibhaktamiva ca sthitam | . |
| bhūtabhartṛ ca tajjñēyaṃ grasiṣṇu prabhaviṣṇu ca | ..16.. |
| jyōtiṣāmapi tajjyōtistamasaḥ paramucyatē | . |
| jñānaṃ jñēyaṃ jñānagamyaṃ hṛdi sarvasya viṣṭhitam | ..17.. |
| iti kṣētraṃ tathā jñānaṃ jñēyaṃ cōktaṃ samāsataḥ | . |
| madbhakta ētadvijñāya madbhāvāyōpapadyatē | ..18.. |
| prakṛtiṃ puruṣaṃ caiva viddhyanādi ubhāvapi | . |
| vikārāṃśca guṇāṃścaiva viddhi prakṛtisaṃbhavān | ..19.. |
| kāryakāraṇakartṛtvē hētuḥ prakṛtirucyatē | . |
| puruṣaḥ sukhaduḥkhānāṃ bhōktṛtvē hēturucyatē | ..20.. |
| puruṣaḥ prakṛtisthō hi bhuṅktē prakṛtijānguṇān | . |
| kāraṇaṃ guṇasaṅgō'sya sadasadyōnijanmasu | ..21.. |
| upadraṣṭānumantā ca bhartā bhōktā mahēśvaraḥ | . |
| paramātmēti cāpyuktō dēhē'sminpuruṣaḥ paraḥ | ..22.. |
| ya ēvaṃ vētti puruṣaṃ prakṛtiṃ ca guṇaiḥ saha | . |
| sarvathā vartamānō'pi na sa bhūyō'bhijāyatē | ..23.. |
| dhyānēnātmani paśyanti kēcidātmānamātmanā | . |
| anyē sāṃkhyēna yōgēna karmayōgēna cāparē | ..24.. |
| anyē tvēvamajānantaḥ śrutvānyēbhya upāsatē | . |
| tē'pi cātitarantyēva mṛtyuṃ śrutiparāyaṇāḥ | ..25.. |
| yāvatsaṃjāyatē kiṃcitsattvaṃ sthāvarajaṅgamam | . |
| kṣētrakṣētrajñasaṃyōgāttadviddhi bharatarṣabha | ..26.. |
| samaṃ sarvēṣu bhūtēṣu tiṣṭhantaṃ paramēśvaram | . |
| vinaśyatsvavinaśyantaṃ yaḥ paśyati sa paśyati | ..27.. |
| samaṃ paśyanhi sarvatra samavasthitamīśvaram | . |
| na hinastyātmanātmānaṃ tatō yāti parāṃ gatim | ..28.. |
| prakṛtyaiva ca karmāṇi kriyamāṇāni sarvaśaḥ | . |
| yaḥ paśyati tathātmānamakartāraṃ sa paśyati | ..29.. |
| yadā bhūtapṛthagbhāvamēkasthamanupaśyati | . |
| tata ēva ca vistāraṃ brahma saṃpadyatē tadā | ..30.. |
| anāditvānnirguṇatvātparamātmāyamavyayaḥ | . |
| śarīrasthō'pi kauntēya na karōti na lipyatē | ..31.. |
| yathā sarvagataṃ saukṣmyādākāśaṃ nōpalipyatē | . |
| sarvatrāvasthitō dēhē tathātmā nōpalipyatē | ..32.. |
| yathā prakāśayatyēkaḥ kṛtsnaṃ lōkamimaṃ raviḥ | . |
| kṣētraṃ kṣētrī tathā kṛtsnaṃ prakāśayati bhārata | ..33.. |
| kṣētrakṣētrajñayōrēvamantaraṃ jñānacakṣuṣā | . |
| bhūtaprakṛtimōkṣaṃ ca yē viduryānti tē param | ..34.. |
ōṃ tatsaditi śrīmadbhagavadgītāsūpaniṣatsu brahmavidyāyāṃ yōgaśāstrē śrīkṛṣṇārjunasaṃvādē kṣētrakṣētrajñavibhāgayōgō nāma trayōdaśō'dhyāyaḥ ..13..
| caturdaśō'dhyāyaḥ | |
| śrībhagavānuvāca. | |
| paraṃ bhūyaḥ pravakṣyāmi jñānānāṃ jñānamuttamam | . |
| yajjñātvā munayaḥ sarvē parāṃ siddhimitō gatāḥ | ..1.. |
| idaṃ jñānamupāśritya mama sādharmyamāgatāḥ | . |
| sargē'pi nōpajāyantē pralayē na vyathanti ca | ..2.. |
| mama yōnirmahadbrahma tasmingarbhaṃ dadhāmyaham | . |
| saṃbhavaḥ sarvabhūtānāṃ tatō bhavati bhārata | ..3.. |
| sarvayōniṣu kauntēya mūrtayaḥ saṃbhavanti yāḥ | . |
| tāsāṃ brahma mahadyōnirahaṃ bījapradaḥ pitā | ..4.. |
| sattvaṃ rajastama iti guṇāḥ prakṛtisaṃbhavāḥ | . |
| nibadhnanti mahābāhō dēhē dēhinamavyayam | ..5.. |
| tatra sattvaṃ nirmalatvātprakāśakamanāmayam | . |
| sukhasaṅgēna badhnāti jñānasaṅgēna cānagha | ..6.. |
| rajō rāgātmakaṃ viddhi tṛṣṇāsaṅgasamudbhavam | . |
| tannibadhnāti kauntēya karmasaṅgēna dēhinam | ..7.. |
| tamastvajñānajaṃ viddhi mōhanaṃ sarvadēhinām | . |
| pramādālasyanidrābhistannibadhnāti bhārata | ..8.. |
| sattvaṃ sukhē saṃjayati rajaḥ karmaṇi bhārata | . |
| jñānamāvṛtya tu tamaḥ pramādē saṃjayatyuta | ..9.. |
| rajastamaścābhibhūya sattvaṃ bhavati bhārata | . |
| rajaḥ sattvaṃ tamaścaiva tamaḥ sattvaṃ rajastathā | ..10.. |
| sarvadvārēṣu dēhē'sminprakāśa upajāyatē | . |
| jñānaṃ yadā tadā vidyādvivṛddhaṃ sattvamityuta | ..11.. |
| lōbhaḥ pravṛttirārambhaḥ karmaṇāmaśamaḥ spṛhā | . |
| rajasyētāni jāyantē vivṛddhē bharatarṣabha | ..12.. |
| aprakāśō'pravṛttiśca pramādō mōha ēva ca | . |
| tamasyētāni jāyantē vivṛddhē kurunandana | ..13.. |
| yadā sattvē pravṛddhē tu pralayaṃ yāti dēhabhṛt | . |
| tadōttamavidāṃ lōkānamalānpratipadyatē | ..14.. |
| rajasi pralayaṃ gatvā karmasaṅgiṣu jāyatē | . |
| tathā pralīnastamasi mūḍhayōniṣu jāyatē | ..15.. |
| karmaṇaḥ sukṛtasyāhuḥ sāttvikaṃ nirmalaṃ phalam | . |
| rajasastu phalaṃ duḥkhamajñānaṃ tamasaḥ phalam | ..16.. |
| sattvātsaṃjāyatē jñānaṃ rajasō lōbha ēva ca | . |
| pramādamōhau tamasō bhavatō'jñānamēva ca | ..17.. |
| ūrdhvaṃ gacchanti sattvasthā madhyē tiṣṭhanti rājasāḥ | . |
| jaghanyaguṇavṛttisthā adhō gacchanti tāmasāḥ | ..18.. |
| nānyaṃ guṇēbhyaḥ kartāraṃ yadā draṣṭānupaśyati | . |
| guṇēbhyaśca paraṃ vētti madbhāvaṃ sō'dhigacchati | ..19.. |
| guṇānētānatītya trīndēhī dēhasamudbhavān | . |
| janmamṛtyujarāduḥkhairvimuktō'mṛtamaśnutē | ..20.. |
| arjuna uvāca. | |
| kairliṅgaistrīnguṇānētānatītō bhavati prabhō | . |
| kimācāraḥ kathaṃ caitāṃstrīnguṇānativartatē | ..21.. |
| śrībhagavānuvāca. | |
| prakāśaṃ ca pravṛttiṃ ca mōhamēva ca pāṇḍava | . |
| ta dvēṣṭi saṃpravṛttāni na nivṛttāni kāṅkṣati | ..22.. |
| udāsīnavadāsīnō guṇairyō na vicālyatē | . |
| guṇā vartanta ityēva yō'vatiṣṭhati nēṅgatē | ..23.. |
| samaduḥkhasukhaḥ svasthaḥ samalōṣṭāśmakāñcanaḥ | . |
| tulyapriyāpriyō dhīrastulyanindātmasaṃstutiḥ | ..24.. |
| mānāpamānayōstulyastulyō mitrāripakṣayōḥ | . |
| sarvārambhaparityāgī guṇātītaḥ sa ucyatē | ..25.. |
| māṃ ca yō'vyabhicārēṇa bhaktiyōgēna sēvatē | . |
| sa guṇānsamatītyaitānbrahmabhūyāya kalpatē | ..26.. |
| brahmaṇō hi pratiṣṭhāhamamṛtasyāvyayasya ca | . |
| śāśvatasya ca dharmasya sukhasyaikāntikasya ca | ..27.. |
ōṃ tatsaditi śrīmadbhagavadgītāsūpaniṣatsu brahmavidyāyāṃ yōgaśāstrē śrīkṛṣṇārjunasaṃvādē guṇatrayavibhāgayōgō nāma caturdaśō'dhyāyaḥ ..14..
| pañcadaśō'dhyāyaḥ | |
| śrībhagavānuvāca. | |
| ūrdhvamūlamadhaḥśākhamaśvatthaṃ prāhuravyayam | . |
| chandāṃsi yasya parṇāni yastaṃ vēda sa vēdavit | ..1.. |
| adhaścōrdhvaṃ prasṛtāstasya śākhā guṇapravṛddhā viṣayapravālāḥ | . |
| adhaśca mūlānyanusaṃtatāni karmānubandhīni manuṣyalōkē | ..2.. |
| na rūpamasyēha tathōpalabhyatē nāntō na cādirna ca saṃpratiṣṭhā | . |
| aśvatthamēnaṃ suvirūḍhamūlamasaṅgaśastrēṇa dṛḍhēna chittvā | ..3.. |
| tataḥ padaṃ tatparimārgitavyaṃ yasmingatā na nivartanti bhūyaḥ | . |
| tamēva cādyaṃ puruṣaṃ prapadyē yataḥ pravṛttiḥ prasṛtā purāṇī | ..4.. |
| nirmānamōhā jitasaṅgadōṣā adhyātmanityā vinivṛttakāmāḥ | . |
| dvandvairvimuktāḥ sukhaduḥkhasaṃjñairgacchantyamūḍhāḥ padamavyayaṃ tat | ..5.. |
| na tadbhāsayatē sūryō na śaśāṅkō na pāvakaḥ | . |
| yadgatvā na nivartantē taddhāma paramaṃ mama | ..6.. |
| mamaivāṃśō jīvalōkē jīvabhūtaḥ sanātanaḥ | . |
| manaḥṣaṣṭhānīndriyāṇi prakṛtisthāni karṣati | ..7.. |
| śarīraṃ yadavāpnōti yaccāpyutkrāmatīśvaraḥ | . |
| gṛhītvaitāni saṃyāti vāyurgandhānivāśayāt | ..8.. |
| śrōtraṃ cakṣuḥ sparśanaṃ ca rasanaṃ ghrāṇamēva ca | . |
| adhiṣṭhāya manaścāyaṃ viṣayānupasēvatē | ..9.. |
| utkrāmantaṃ sthitaṃ vāpi bhuñjānaṃ vā guṇānvitam | . |
| vimūḍhā nānupaśyanti paśyanti jñānacakṣuṣaḥ | ..10.. |
| yatantō yōginaścainaṃ paśyantyātmanyavasthitam | . |
| yatantō'pyakṛtātmānō nainaṃ paśyantyacētasaḥ | ..11.. |
| yadādityagataṃ tējō jagadbhāsayatē'khilam | . |
| yaccandramasi yaccāgnau tattējō viddhi māmakam | ..12.. |
| gāmāviśya ca bhūtāni dhārayāmyahamōjasā | . |
| puṣṇāmi cauṣadhīḥ sarvāḥ sōmō bhūtvā rasātmakaḥ | ..13.. |
| ahaṃ vaiśvānarō bhūtvā prāṇināṃ dēhamāśritaḥ | . |
| prāṇāpānasamāyuktaḥ pacāmyannaṃ caturvidham | ..14.. |
| sarvasya cāhaṃ hṛdi sanniviṣṭō mattaḥ smṛtirjñānamapōhanaṃ ca | . |
| vēdaiśca sarvairahamēva vēdyō vēdāntakṛdvēdavidēva cāham | ..15.. |
| dvāvimau puruṣau lōkē kṣaraścākṣara ēva ca | . |
| kṣaraḥ sarvāṇi bhūtāni kūṭasthō'kṣara ucyatē | ..16.. |
| uttamaḥ puruṣastvanyaḥ paramātmētyudhāhṛtaḥ | . |
| yō lōkatrayamāviśya bibhartyavyaya īśvaraḥ | ..17.. |
| yasmātkṣaramatītō'hamakṣarādapi cōttamaḥ | . |
| atō'smi lōkē vēdē ca prathitaḥ puruṣōttamaḥ | ..18.. |
| yō māmēvamasaṃmūḍhō jānāti puruṣōttamam | . |
| sa sarvavidbhajati māṃ sarvabhāvēna bhārata | ..19.. |
| iti guhyatamaṃ śāstramidamuktaṃ mayānagha | . |
| ētadbuddhvā buddhimānsyātkṛtakṛtyaśca bhārata | ..20.. |
ōṃ tatsaditi śrīmadbhagavadgītāsūpaniṣatsu brahmavidyāyāṃ yōgaśāstrē śrīkṛṣṇārjunasaṃvādē puruṣōttamayōgō nāma pañcadaśō'dhyāyaḥ ..15..
| ṣōḍaśō'dhyāyaḥ | |
| śrībhagavānuvāca. | |
| abhayaṃ sattvasaṃśuddhirjñānayōgavyavasthitiḥ | . |
| dānaṃ damaśca yajñaśca svādhyāyastapa ārjavam | ..1.. |
| ahiṃsā satyamakrōdhastyāgaḥ śāntirapaiśunam | . |
| dayā bhūtēṣvalōluptvaṃ mārdavaṃ hrīracāpalam | ..2.. |
| tējaḥ kṣamā dhṛtiḥ śaucamadrōhō nātimānitā | . |
| bhavanti saṃpadaṃ daivīmabhijātasya bhārata | ..3.. |
| dambhō darpō'bhimānaśca krōdhaḥ pāruṣyamēva ca | . |
| ajñānaṃ cābhijātasya pārtha saṃpadamāsurīm | ..4.. |
| daivī saṃpadvimōkṣāya nibandhāyāsurī matā | . |
| mā śucaḥ saṃpadaṃ daivīmabhijātō'si pāṇḍava | ..5.. |
| dvau bhūtasargau lōkē'smindaiva āsura ēva ca | . |
| daivō vistaraśaḥ prōkta āsuraṃ pārtha mē śṛṇu | ..6.. |
| pravṛttiṃ ca nivṛttiṃ ca janā na vidurāsurāḥ | . |
| na śaucaṃ nāpi cācārō na satyaṃ tēṣu vidyatē | ..7.. |
| asatyamapratiṣṭhaṃ tē jagadāhuranīśvaram | . |
| aparasparasaṃbhūtaṃ kimanyatkāmahaitukam | ..8.. |
| ētāṃ dṛṣṭimavaṣṭabhya naṣṭātmānō'lpabuddhayaḥ | . |
| prabhavantyugrakarmāṇaḥ kṣayāya jagatō'hitāḥ | ..9.. |
| kāmamāśritya duṣpūraṃ dambhamānamadānvitāḥ | . |
| mōhādgṛhītvāsadgrāhānpravartantē'śucivratāḥ | ..10.. |
| cintāmaparimēyāṃ ca pralayāntāmupāśritāḥ | . |
| kāmōpabhōgaparamā ētāvaditi niścitāḥ | ..11.. |
| āśāpāśaśatairbaddhāḥ kāmakrōdhaparāyaṇāḥ | . |
| īhantē kāmabhōgārthamanyāyēnārthasaṃcayān | ..12.. |
| idamadya mayā labdhamimaṃ prāpsyē manōratham | . |
| idamastīdamapi mē bhaviṣyati punardhanam | ..13.. |
| asau mayā hataḥ śatrurhaniṣyē cāparānapi | . |
| īśvarō'hamahaṃ bhōgī siddhō'haṃ balavānsukhī | ..14.. |
| āḍhyō'bhijanavānasmi kō'nyōsti sadṛśō mayā | . |
| yakṣyē dāsyāmi mōdiṣya ityajñānavimōhitāḥ | ..15.. |
| anēkacittavibhrāntā mōhajālasamāvṛtāḥ | . |
| prasaktāḥ kāmabhōgēṣu patanti narakē'śucau | ..16.. |
| ātmasaṃbhāvitāḥ stabdhā dhanamānamadānvitāḥ | . |
| yajantē nāmayajñaistē dambhēnāvidhipūrvakam | ..17.. |
| ahaṃkāraṃ balaṃ darpaṃ kāmaṃ krōdhaṃ ca saṃśritāḥ | . |
| māmātmaparadēhēṣu pradviṣantō'bhyasūyakāḥ | ..18.. |
| tānahaṃ dviṣataḥ krūrānsaṃsārēṣu narādhamān | . |
| kṣipāmyajasramaśubhānāsurīṣvēva yōniṣu | ..19.. |
| āsurīṃ yōnimāpannā mūḍhā janmani janmani | . |
| māmaprāpyaiva kauntēya tatō yāntyadhamāṃ gatim | ..20.. |
| trividhaṃ narakasyēdaṃ dvāraṃ nāśanamātmanaḥ | . |
| kāmaḥ krōdhastathā lōbhastasmādētattrayaṃ tyajēt | ..21.. |
| ētairvimuktaḥ kauntēya tamōdvāraistribhirnaraḥ | . |
| ācaratyātmanaḥ śrēyastatō yāti parāṃ gatim | ..22.. |
| yaḥ śāstravidhimutsṛjya vartatē kāmakārataḥ | . |
| na sa siddhimavāpnōti na sukhaṃ na parāṃ gatim | ..23.. |
| tasmācchāstraṃ pramāṇaṃ tē kāryākāryavyavasthitau | . |
| jñātvā śāstravidhānōktaṃ karma kartumihārhasi | ..24.. |
ōṃ tatsaditi śrīmadbhagavadgītāsūpaniṣatsu brahmavidyāyāṃ yōgaśāstrē śrīkṛṣṇārjunasaṃvādē daivāsurasaṃpadvibhāgayōgō nāma ṣōḍaśō'dhyāyaḥ ..16..
| saptadaśō'dhyāyaḥ | |
| arjuna uvāca. | |
| yē śāstravidhimutsṛjya yajantē śraddhayānvitāḥ | . |
| tēṣāṃ niṣṭhā tu kā kṛṣṇa sattvamāhō rajastamaḥ | ..1.. |
| śrībhagavānuvāca. | |
| trividhā bhavati śraddhā dēhināṃ sā svabhāvajā | . |
| sāttvikī rājasī caiva tāmasī cēti tāṃ śṛṇu | ..2.. |
| sattvānurūpā sarvasya śraddhā bhavati bhārata | . |
| śraddhāmayō'yaṃ puruṣō yō yacchraddhaḥ sa ēva saḥ | ..3.. |
| yajantē sāttvikā dēvānyakṣarakṣāṃsi rājasāḥ | . |
| prētānbhūtagaṇāṃścānyē yajantē tāmasā janāḥ | ..4.. |
| aśāstravihitaṃ ghōraṃ tapyantē yē tapō janāḥ | . |
| dambhāhaṃkārasaṃyuktāḥ kāmarāgabalānvitāḥ | ..5.. |
| karṣayantaḥ śarīrasthaṃ bhūtagrāmamacētasaḥ | . |
| māṃ caivāntaḥśarīrasthaṃ tānviddhyāsuraniścayān | ..6.. |
| āhārastvapi sarvasya trividhō bhavati priyaḥ | . |
| yajñastapastathā dānaṃ tēṣāṃ bhēdamimaṃ śṛṇu | ..7.. |
| āyuḥsattvabalārōgyasukhaprītivivardhanāḥ | . |
| rasyāḥ snigdhāḥ sthirā hṛdyā āhārāḥ sāttvikapriyāḥ | ..8.. |
| kaṭvamlalavaṇātyuṣṇatīkṣṇarūkṣavidāhinaḥ | . |
| āhārā rājasasyēṣṭā duḥkhaśōkāmayapradāḥ | ..9.. |
| yātayāmaṃ gatarasaṃ pūti paryuṣitaṃ ca yat | . |
| ucchiṣṭamapi cāmēdhyaṃ bhōjanaṃ tāmasapriyam | ..10.. |
| aphalākāṅkṣibhiryajñō vidhidṛṣṭō ya ijyatē | . |
| yaṣṭavyamēvēti manaḥ samādhāya sa sāttvikaḥ | ..11.. |
| abhisaṃdhāya tu phalaṃ dambhārthamapi caiva yat | . |
| ijyatē bharataśrēṣṭha taṃ yajñaṃ viddhi rājasam | ..12.. |
| vidhihīnamasṛṣṭānnaṃ mantrahīnamadakṣiṇam | . |
| śraddhāvirahitaṃ yajñaṃ tāmasaṃ paricakṣatē | ..13.. |
| dēvadvijaguruprājñapūjanaṃ śaucamārjavam | . |
| brahmacaryamahiṃsā ca śārīraṃ tapa ucyatē | ..14.. |
| anudvēgakaraṃ vākyaṃ satyaṃ priyahitaṃ ca yat | . |
| svādhyāyābhyasanaṃ caiva vāṅmayaṃ tapa ucyatē | ..15.. |
| manaḥ prasādaḥ saumyatvaṃ maunamātmavinigrahaḥ | . |
| bhāvasaṃśuddhirityētattapō mānasamucyatē | ..16.. |
| śraddhayā parayā taptaṃ tapastattrividhaṃ naraiḥ | . |
| aphalākāṅkṣibhiryuktaiḥ sāttvikaṃ paricakṣatē | ..17.. |
| satkāramānapūjārthaṃ tapō dambhēna caiva yat | . |
| kriyatē tadiha prōktaṃ rājasaṃ calamadhruvam | ..18.. |
| mūḍhagrāhēṇātmanō yatpīḍayā kriyatē tapaḥ | . |
| parasyōtsādanārthaṃ vā tattāmasamudāhṛtam | ..19.. |
| dātavyamiti yaddānaṃ dīyatē'nupakāriṇē | . |
| dēśē kālē ca pātrē ca taddānaṃ sāttvikaṃ smṛtam | ..20.. |
| yattu prattyupakārārthaṃ phalamuddiśya vā punaḥ | . |
| dīyatē ca parikliṣṭaṃ taddānaṃ rājasaṃ smṛtam | ..21.. |
| adēśakālē yaddānamapātrēbhyaśca dīyatē | . |
| asatkṛtamavajñātaṃ tattāmasamudāhṛtam | ..22.. |
| ōṃ tatsaditi nirdēśō brahmaṇastrividhaḥ smṛtaḥ | . |
| brāhmaṇāstēna vēdāśca yajñāśca vihitāḥ purā | ..23.. |
| tasmādōmityudāhṛtya yajñadānatapaḥkriyāḥ | . |
| pravartantē vidhānōktāḥ satataṃ brahmavādinām | ..24.. |
| tadityanabhisaṃdhāya phalaṃ yajñatapaḥkriyāḥ | . |
| dānakriyāśca vividhāḥ kriyantē mōkṣakāṅkṣibhiḥ | ..25.. |
| sadbhāvē sādhubhāvē ca sadityētatprayujyatē | . |
| praśastē karmaṇi tathā sacchabdaḥ pārtha yujyatē | ..26.. |
| yajñē tapasi dānē ca sthitiḥ saditi cōcyatē | . |
| karma caiva tadarthīyaṃ sadityēvābhidhīyatē | ..27.. |
| aśraddhayā hutaṃ dattaṃ tapastaptaṃ kṛtaṃ ca yat | . |
| asadityucyatē pārtha na ca tatprēpya nō iha | ..28.. |
ōṃ tatsaditi śrīmadbhagavadgītāsūpaniṣatsu brahmavidyāyāṃ yōgaśāstrē śrīkṛṣṇārjunasaṃvādē śraddhātrayavibhāgayōgō nāma saptadaśō'dhyāyaḥ ..17..
| aṣṭādaśō'dhyāyaḥ | |
| arjuna uvāca. | |
| saṃnyāsasya mahābāhō tattvamicchāmi vēditum | . |
| tyāgasya ca hṛṣīkēśa pṛthakkēśiniṣūdana | ..1.. |
| śrībhagavānuvāca. | |
| kāmyānāṃ karmaṇāṃ nyāsaṃ saṃnyāsaṃ kavayō viduḥ | . |
| sarvakarmaphalatyāgaṃ prāhustyāgaṃ vicakṣaṇāḥ | ..2.. |
| tyājyaṃ dōṣavadityēkē karma prāhurmanīṣiṇaḥ | . |
| yajñadānatapaḥkarma na tyājyamiti cāparē | ..3.. |
| niścayaṃ śṛṇu mē tatra tyāgē bharatasattama | . |
| tyāgō hi puruṣavyāghra trividhaḥ saṃprakīrtitaḥ | ..4.. |
| yajñadānatapaḥkarma na tyājyaṃ kāryamēva tat | . |
| yajñō dānaṃ tapaścaiva pāvanāni manīṣiṇām | ..5.. |
| ētānyapi tu karmāṇi saṅgaṃ tyaktvā phalāni ca | . |
| kartavyānīti mē pārtha niścitaṃ matamuttamam | ..6.. |
| niyatasya tu saṃnyāsaḥ karmaṇō nōpapadyatē | . |
| mōhāttasya parityāgastāmasaḥ parikīrtitaḥ | ..7.. |
| duḥkhamityēva yatkarma kāyaklēśabhayāttyajēt | . |
| sa kṛtvā rājasaṃ tyāgaṃ naiva tyāgaphalaṃ labhēt | ..8.. |
| kāryamityēva yatkarma niyataṃ kriyatē'rjuna | . |
| saṅgaṃ tyaktvā phalaṃ caiva sa tyāgaḥ sāttvikō mataḥ | ..9.. |
| na dvēṣṭyakuśalaṃ karma kuśalē nānuṣajjatē | . |
| tyāgī sattvasamāviṣṭō mēdhāvī chinnasaṃśayaḥ | ..10.. |
| na hi dēhabhṛtā śakyaṃ tyaktuṃ karmāṇyaśēṣataḥ | . |
| yastu karmaphalatyāgī sa tyāgītyabhidhīyatē | ..11.. |
| aniṣṭamiṣṭaṃ miśraṃ ca trividhaṃ karmaṇaḥ phalam | . |
| bhavatyatyāgināṃ prētya na tu saṃnyāsināṃ kvacit | ..12.. |
| pañcaitāni mahābāhō kāraṇāni nibōdha mē | . |
| sāṃkhyē kṛtāntē prōktāni siddhayē sarvakarmaṇām | ..13.. |
| adhiṣṭhānaṃ tathā kartā karaṇaṃ ca pṛthagvidham | . |
| vividhāśca pṛthakcēṣṭā daivaṃ caivātra pañcamam | ..14.. |
| śarīravāṅmanōbhiryatkarma prārabhatē naraḥ | . |
| nyāyyaṃ vā viparītaṃ vā pañcaitē tasya hētavaḥ | ..15.. |
| tatraivaṃ sati kartāramātmānaṃ kēvalaṃ tu yaḥ | . |
| paśyatyakṛtabuddhitvānna sa paśyati durmatiḥ | ..16.. |
| yasya nāhaṃkṛtō bhāvō buddhiryasya na lipyatē | . |
| hatvā'pi sa imān̐llōkānna hanti na nibadhyatē | ..17.. |
| jñānaṃ jñēyaṃ parijñātā trividhā karmacōdanā | . |
| karaṇaṃ karma kartēti trividhaḥ karmasaṃgrahaḥ | ..18.. |
| jñānaṃ karma ca kartā ca tridhaiva guṇabhēdataḥ | . |
| prōcyatē guṇasaṃkhyānē yathāvacchṛṇu tānyapi | ..19.. |
| sarvabhūtēṣu yēnaikaṃ bhāvamavyayamīkṣatē | . |
| avibhaktaṃ vibhaktēṣu tajjñānaṃ viddhi sāttvikam | ..20.. |
| pṛthaktvēna tu yajjñānaṃ nānābhāvānpṛthagvidhān | . |
| vētti sarvēṣu bhūtēṣu tajjñānaṃ viddhi rājasam | ..21.. |
| yattu kṛtsnavadēkasminkāryē saktamahaitukam | . |
| atattvārthavadalpaṃ ca tattāmasamudāhṛtam | ..22.. |
| niyataṃ saṅgarahitamarāgadvēṣataḥ kṛtam | . |
| aphalaprēpsunā karma yattatsāttvikamucyatē | ..23.. |
| yattu kāmēpsunā karma sāhaṃkārēṇa vā punaḥ | . |
| kriyatē bahulāyāsaṃ tadrājasamudāhṛtam | ..24.. |
| anubandhaṃ kṣayaṃ hiṃsāmanapēkṣya ca pauruṣam | . |
| mōhādārabhyatē karma yattattāmasamucyatē | ..25.. |
| muktasaṅgō'nahaṃvādī dhṛtyutsāhasamanvitaḥ | . |
| siddhyasiddhyōrnirvikāraḥ kartā sāttvika ucyatē | ..26.. |
| rāgī karmaphalaprēpsurlubdhō hiṃsātmakō'śuciḥ | . |
| harṣaśōkānvitaḥ kartā rājasaḥ parikīrtitaḥ | ..27.. |
| ayuktaḥ prākṛtaḥ stabdhaḥ śaṭhō naiṣkṛtikō'lasaḥ | . |
| viṣādī dīrghasūtrī ca kartā tāmasa ucyatē | ..28.. |
| buddhērbhēdaṃ dhṛtēścaiva guṇatastrividhaṃ śṛṇu | . |
| prōcyamānamaśēṣēṇa pṛthaktvēna dhanaṃjaya | ..29.. |
| pravṛttiṃ ca nivṛttiṃ ca kāryākāryē bhayābhayē | . |
| bandhaṃ mōkṣaṃ ca yā vētti buddhiḥ sā pārtha sāttvikī | ..30.. |
| yayā dharmamadharmaṃ ca kāryaṃ cākāryamēva ca | . |
| ayathāvatprajānāti buddhiḥ sā pārtha rājasī | ..31.. |
| adharmaṃ dharmamiti yā manyatē tamasāvṛtā | . |
| sarvārthānviparītāṃśca buddhiḥ sā pārtha tāmasī | ..32.. |
| dhṛtyā yayā dhārayatē manaḥprāṇēndriyakriyāḥ | . |
| yōgēnāvyabhicāriṇyā dhṛtiḥ sā pārtha sāttvikī | ..33.. |
| yayā tu dharmakāmārthāndhṛtyā dhārayatē'rjuna | . |
| prasaṅgēna phalākāṅkṣī dhṛtiḥ sā pārtha rājasī | ..34.. |
| yayā svapnaṃ bhayaṃ śōkaṃ viṣādaṃ madamēva ca | . |
| na vimuñcati durmēdhā dhṛtiḥ sā pārtha tāmasī | ..35.. |
| sukhaṃ tvidānīṃ trividhaṃ śṛṇu mē bharatarṣabha | . |
| abhyāsādramatē yatra duḥkhāntaṃ ca nigacchati | ..36.. |
| yattadagrē viṣamiva pariṇāmē'mṛtōpamam | . |
| tatsukhaṃ sāttvikaṃ prōktamātmabuddhiprasādajam | ..37.. |
| viṣayēndriyasaṃyōgādyattadagrē'mṛtōpamam | . |
| pariṇāmē viṣamiva tatsukhaṃ rājasaṃ smṛtam | ..38.. |
| yadagrē cānubandhē ca sukhaṃ mōhanamātmanaḥ | . |
| nidrālasyapramādōtthaṃ tattāmasamudāhṛtam | ..39.. |
| na tadasti pṛthivyāṃ vā divi dēvēṣu vā punaḥ | . |
| sattvaṃ prakṛtijairmuktaṃ yadēbhiḥ syāttribhirguṇaiḥ | ..40.. |
| brāhmaṇakṣatriyaviśāṃ śūdrāṇāṃ ca paraṃtapa | . |
| karmāṇi pravibhaktāni svabhāvaprabhavairguṇaiḥ | ..41.. |
| śamō damastapaḥ śaucaṃ kṣāntirārjavamēva ca | . |
| jñānaṃ vijñānamāstikyaṃ brahmakarma svabhāvajam | ..42.. |
| śauryaṃ tējō dhṛtirdākṣyaṃ yuddhē cāpyapalāyanam | . |
| dānamīśvarabhāvaśca kṣātraṃ karma svabhāvajam | ..43.. |
| kṛṣigaurakṣyavāṇijyaṃ vaiśyakarma svabhāvajam | . |
| paricaryātmakaṃ karma śūdrasyāpi svabhāvajam | ..44.. |
| svē svē karmaṇyabhirataḥ saṃsiddhiṃ labhatē naraḥ | . |
| svakarmanirataḥ siddhiṃ yathā vindati tacchṛṇu | ..45.. |
| yataḥ pravṛttirbhūtānāṃ yēna sarvamidaṃ tatam | . |
| svakarmaṇā tamabhyarcya siddhiṃ vindati mānavaḥ | ..46.. |
| śrēyānsvadharmō viguṇaḥ paradharmōtsvanuṣṭhitāt | . |
| svabhāvaniyataṃ karma kurvannāpnōti kilbiṣam | ..47.. |
| sahajaṃ karma kauntēya sadōṣamapi na tyajēt | . |
| sarvārambhā hi dōṣēṇa dhūmēnāgnirivāvṛtāḥ | ..48.. |
| asaktabuddhiḥ sarvatra jitātmā vigataspṛhaḥ | . |
| naiṣkarmyasiddhiṃ paramāṃ saṃnyāsēnādhigacchati | ..49.. |
| siddhiṃ prāptō yathā brahma tathāpnōti nibōdha mē | . |
| samāsēnaiva kauntēya niṣṭhā jñānasya yā parā | ..50.. |
| buddhyā viśuddhayā yuktō dhṛtyātmānaṃ niyamya ca | . |
| śabdādīnviṣayāṃstyaktvā rāgadvēṣau vyudasya ca | ..51.. |
| viviktasēvī laghvāśī yatavākkāyamānasaḥ | . |
| dhyānayōgaparō nityaṃ vairāgyaṃ samupāśritaḥ | ..52.. |
| ahaṃkāraṃ balaṃ darpaṃ kāmaṃ krōdhaṃ parigraham | . |
| vimucya nirmamaḥ śāntō brahmabhūyāya kalpatē | ..53.. |
| brahmabhūtaḥ prasannātmā na śōcati na kāṅkṣati | . |
| samaḥ sarvēṣu bhūtēṣu madbhaktiṃ labhatē parām | ..54.. |
| bhaktyā māmabhijānāti yāvānyaścāsmi tattvataḥ | . |
| tatō māṃ tattvatō jñātvā viśatē tadanantaram | ..55.. |
| sarvakarmāṇyapi sadā kurvāṇō madvyapāśrayaḥ | . |
| matprasādādavāpnōti śāśvataṃ padamavyayam | ..56.. |
| cētasā sarvakarmāṇi mayi saṃnyasya matparaḥ | . |
| buddhiyōgamupāśritya maccittaḥ satataṃ bhava | ..57.. |
| maccittaḥ sarvadurgāṇi matprasādāttariṣyasi | . |
| atha cēttvamahaṃkārānna śrōṣyasi vinaṅkṣyasi | ..58.. |
| yadahaṃkāramāśritya na yōtsya iti manyasē | . |
| mithyaiṣa vyavasāyastē prakṛtistvāṃ niyōkṣyati | ..59.. |
| svabhāvajēna kauntēya nibaddhaḥ svēna karmaṇā | . |
| kartuṃ nēcchasi yanmōhātkariṣyasyavaśō'pi tat | ..60.. |
| īśvaraḥ sarvabhūtānāṃ hṛddēśē'rjuna tiṣṭhati | . |
| bhrāmayansarvabhūtāni yantrārūḍhāni māyayā | ..61.. |
| tamēva śaraṇaṃ gaccha sarvabhāvēna bhārata | . |
| tatprasādātparāṃ śāntiṃ sthānaṃ prāpsyasi śāśvatam | ..62.. |
| iti tē jñānamākhyātaṃ guhyādguhyataraṃ mayā | . |
| vimṛśyaitadaśēṣēṇa yathēcchasi tathā kuru | ..63.. |
| sarvaguhyatamaṃ bhūyaḥ śṛṇu mē paramaṃ vacaḥ | . |
| iṣṭō'si mē dṛḍhamiti tatō vakṣyāmi tē hitam | ..64.. |
| manmanā bhava madbhaktō madyājī māṃ namaskuru | . |
| māmēvaiṣyasi satyaṃ tē pratijānē priyō'si mē | ..65.. |
| sarvadharmānparityajya māmēkaṃ śaraṇaṃ vraja | . |
| ahaṃ tvā sarvapāpēbhyō mōkṣayiṣyāmi mā śucaḥ | ..66.. |
| idaṃ tē nātapaskāya nābhaktāya kadācana | . |
| na cāśuśrūṣavē vācyaṃ na ca māṃ yō'bhyasūyati | ..67.. |
| ya imaṃ paramaṃ guhyaṃ madbhaktēṣvabhidhāsyati | . |
| bhaktiṃ mayi parāṃ kṛtvā māmēvaiṣyatyasaṃśayaḥ | ..68.. |
| na ca tasmānmanuṣyēṣu kaścinmē priyakṛttamaḥ | . |
| bhavitā na ca mē tasmādanyaḥ priyatarō bhuvi | ..69.. |
| adhyēṣyatē ca ya imaṃ dharmyaṃ saṃvādamāvayōḥ | . |
| jñānayajñēna tēnāhamiṣṭaḥ syāmiti mē matiḥ | ..70.. |
| śraddhāvānanasūyaśca śṛṇuyādapi yō naraḥ | . |
| sō'pi muktaḥ śubhān̐llōkānprāpnuyātpuṇyakarmaṇām | ..71.. |
| kaccidētacchrutaṃ pārtha tvayaikāgrēṇa cētasā | . |
| kaccidajñānasaṃmōhaḥ pranaṣṭastē dhanaṃjaya | ..72.. |
| arjuna uvāca. | |
| naṣṭō mōhaḥ smṛtirlabdhā tvatprasādānmayācyuta | . |
| sthitō'smi gatasaṃdēhaḥ kariṣyē vacanaṃ tava | ..73.. |
| saṃjaya uvāca. | |
| ityahaṃ vāsudēvasya pārthasya ca mahātmanaḥ | . |
| saṃvādamimamaśrauṣamadbhutaṃ rōmaharṣaṇam | ..74.. |
| vyāsaprasādācchrutavānētadguhyamahaṃ param | . |
| yōgaṃ yōgēśvarātkṛṣṇātsākṣātkathayataḥ svayam | ..75.. |
| rājansaṃsmṛtya saṃsmṛtya saṃvādamimamadbhutam | . |
| kēśavārjunayōḥ puṇyaṃ hṛṣyāmi ca muhurmuhuḥ | ..76.. |
| tacca saṃsmṛtya saṃsmṛtya rūpamatyadbhutaṃ harēḥ | . |
| vismayō mē mahānrājanhṛṣyāmi ca punaḥ punaḥ | ..77.. |
| yatra yōgēśvaraḥ kṛṣṇō yatra pārthō dhanurdharaḥ | . |
| tatra śrīrvijayō bhūtirdhruvā nītirmatirmama | ..78.. |
ōṃ tatsaditi śrīmadbhagavadgītāsūpaniṣatsu brahmavidyāyāṃ yōgaśāstrē śrīkṛṣṇārjunasaṃvādē mōkṣasaṃnyāsayōgō nāmāṣṭādaśō'dhyāyaḥ ..18..