Bhagavad Gita in IAST romanization
| dhṛtarāṣṭra uvāca , | |||
| dharmakṣetre kurukṣetre samavetā yuyutsavaḥ | , | māmakāḥ pāṇḍavāścaiva kimakurvata saṃjaya | .1. |
| saṃjaya uvāca , | |||
| dṛṣṭvā tu pāṇḍavānīkaṃ vyūḍhaṃ duryodhanastadā | , | ācāryamupasaṃgamya rājā vacanamabravīt | .2. |
| paśyaitāṃ pāṇḍuputrāṇāmācārya mahatīṃ camūm | , | vyūḍhāṃ drupadaputreṇa tava śiṣyeṇa dhīmatā | .3. |
| atra śūrā maheṣvāsā bhīmārjunasamā yudhi | , | yuyudhāno virāṭaśca drupadaśca mahārathaḥ | .4. |
| dhṛṣṭaketuścekitānaḥ kāśirājaśca vīryavān | , | purujitkuntibhojaśca śaibyaśca narapuṃgavaḥ | .5. |
| yudhāmanyuśca vikrānta uttamaujāśca vīryavān | , | saubhadro draupadeyāśca sarva eva mahārathāḥ | .6. |
| asmākaṃ tu viśiṣṭā ye tānnibodha dvijottama | , | nāyakā mama sainyasya saṃjñārthaṃ tānbravīmi te | .7. |
| bhavānbhīṣmaśca karṇaśca kṛpaśca samitiṃjayaḥ | , | aśvatthāmā vikarṇaśca saumadattistathaiva ca | .8. |
| anye ca bahavaḥ śūrā madarthe tyaktajīvitāḥ | , | nānāśastrapraharaṇāḥ sarve yuddhaviśāradāḥ | .9. |
| aparyāptaṃ tadasmākaṃ balaṃ bhīṣmābhirakṣitam | , | paryāptaṃ tvidameteṣāṃ balaṃ bhīmābhirakṣitam | .10. |
| ayaneṣu ca sarveṣu yathābhāgamavasthitāḥ | , | bhīṣmamevābhirakṣantu bhavantaḥ sarva eva hi | .11. |
| tasya saṃjanayanharṣaṃ kuruvṛddhaḥ pitāmahaḥ | , | siṃhanādaṃ vinadyoccaiḥ śaṅkhaṃ dadhmau pratāpavān | .12. |
| tataḥ śaṅkhāśca bheryaśca paṇavānakagomukhāḥ | , | sahasaivābhyahanyanta sa śabdastumulo'bhavat | .13. |
| tataḥ śvetairhayairyukte mahati syandane sthitau | , | mādhavaḥ pāṇḍavaścaiva divyau śaṅkhau pradaghmatuḥ | .14. |
| pāñcajanyaṃ hṛṣīkeśo devadattaṃ dhanaṃjayaḥ | , | pauṇḍraṃ dadhmau mahāśaṅkhaṃ bhīmakarmā vṛkodaraḥ | .15. |
| anantavijayaṃ rājā kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ | , | nakulaḥ sahadevaśca sughoṣamaṇipuṣpakau | .16. |
| kāśyaśca parameṣvāsaḥ śikhaṇḍī ca mahārathaḥ | , | dhṛṣṭadyumno virāṭaśca sātyakiścāparājitaḥ | .17. |
| drupado draupadeyāśca sarvaśaḥ pṛthivīpate | , | saubhadraśca mahābāhuḥ śaṅkhāndadhmuḥ pṛthakpṛthak | .18. |
| sa ghoṣo dhārtarāṣṭrāṇāṃ hṛdayāni vyadārayat | , | nabhaśca pṛthivīṃ caiva tumulo vyanunādayan | .19. |
| atha vyavasthitāndṛṣṭvā dhārtarāṣṭrānkapidhvajaḥ | , | pravṛtte śastrasaṃpāte dhanurudyamya pāṇḍavaḥ | .20. |
| hṛṣīkeśaṃ tadā vākyamidamāha mahīpate | , | ||
| arjuna uvāca , | |||
| senayorubhayormadhye rathaṃ sthāpaya me'cyuta | .21. | ||
| yāvadetānnirīkṣe'haṃ yoddhukāmānavasthitān | , | kairmayā saha yoddhavyamasminraṇasamudyame | .22. |
| yotsyamānānavekṣe'haṃ ya ete'tra samāgatāḥ | , | dhārtarāṣṭrasya durbuddheryuddhe priyacikīrṣavaḥ | .23. |
| saṃjaya uvāca , | |||
| evamukto hṛṣīkeśo guḍākeśena bhārata | , | senayorubhayormadhye sthāpayitvā rathottamam | .24. |
| bhīṣmadroṇapramukhataḥ sarveṣāṃ ca mahīkṣitām | , | uvāca pārtha paśyaitānsamavetānkurūniti | .25. |
| tatrāpaśyatsthitānpārthaḥ pitṝnatha pitāmahān | , | ācāryānmātulānbhrātṝnputrānpautrānsakhīṃstathā | .26. |
| śvaśurānsuhṛdaścaiva senayorubhayorapi | , | tānsamīkṣya sa kaunteyaḥ sarvānbandhūnavasthitān | .27. |
| kṛpayā parayāviṣṭo viṣīdannidamabravīt | , | ||
| arjuna uvāca , | |||
| dṛṣṭvemaṃ svajanaṃ kṛṣṇa yuyutsuṃ samupasthitam | .28. | ||
| sīdanti mama gātrāṇi mukhaṃ ca pariśuṣyati | , | vepathuśca śarīre me romaharṣaśca jāyate | .29. |
| gāṇḍīvaṃ sraṃsate hastāttvakcaiva paridahyate | , | na ca śaknomyavasthātuṃ bhramatīva ca me manaḥ | .30. |
| nimittāni ca paśyāmi viparītāni keśava | , | na ca śreyo'nupaśyāmi hatvā svajanamāhave | .31. |
| na kāṅkṣe vijayaṃ kṛṣṇa na ca rājyaṃ sukhāni ca | , | kiṃ no rājyena govinda kiṃ bhogairjīvitena vā | .32. |
| yeṣāmarthe kāṅkṣitaṃ no rājyaṃ bhogāḥ sukhāni ca | , | ta ime'vasthitā yuddhe prāṇāṃstyaktvā dhanāni ca | .33. |
| ācāryāḥ pitaraḥ putrāstathaiva ca pitāmahāḥ | , | mātulāḥ śvaśurāḥ pautrāḥ śyālāḥ saṃbandhinastathā | .34. |
| etānna hantumicchāmi ghnato'pi madhusūdana | , | api trailokyarājyasya hetoḥ kiṃ nu mahīkṛte | .35. |
| nihatya dhārtarāṣṭrānnaḥ kā prītiḥ syājjanārdana | , | pāpamevāśrayedasmānhatvaitānātatāyinaḥ | .36. |
| tasmānnārhā vayaṃ hantuṃ dhārtarāṣṭrānsvabāndhavān | , | svajanaṃ hi kathaṃ hatvā sukhinaḥ syāma mādhava | .37. |
| yadyapyete na paśyanti lobhopahatacetasaḥ | , | kulakṣayakṛtaṃ doṣaṃ mitradrohe ca pātakam | .38. |
| kathaṃ na jñeyamasmābhiḥ pāpādasmānnivartitum | , | kulakṣayakṛtaṃ doṣaṃ prapaśyadbhirjanārdana | .39. |
| kulakṣaye praṇaśyanti kuladharmāḥ sanātanāḥ | , | dharme naṣṭe kulaṃ kṛtsnamadharmo'bhibhavatyuta | .40. |
| adharmābhibhavātkṛṣṇa praduṣyanti kulastriyaḥ | , | strīṣu duṣṭāsu vārṣṇeya jāyate varṇasaṃkaraḥ | .41. |
| saṃkaro narakāyaiva kulaghnānāṃ kulasya ca | , | patanti pitaro hyeṣāṃ luptapiṇḍodakakriyāḥ | .42. |
| doṣairetaiḥ kulaghnānāṃ varṇasaṃkarakārakaiḥ | , | utsādyante jātidharmāḥ kuladharmāśca śāśvatāḥ | .43. |
| utsannakuladharmāṇāṃ manuṣyāṇāṃ janārdana | , | narake'niyataṃ vāso bhavatītyanuśuśruma | .44. |
| aho bata mahatpāpaṃ kartuṃ vyavasitā vayam | , | yadrājyasukhalobhena hantuṃ svajanamudyatāḥ | .45. |
| yadi māmapratīkāramaśastraṃ śastrapāṇayaḥ | , | dhārtarāṣṭrā raṇe hanyustanme kṣemataraṃ bhavet | .46. |
| saṃjaya uvāca , | |||
| evamuktvārjunaḥ saṃkhye rathopastha upāviśat | , | visṛjya saśaraṃ cāpaṃ śokasaṃvignamānasaḥ | .47. |
oṃ tatsaditi śrīmadbhagavadgītāsūpaniṣatsu brahmavidyāyāṃ yogaśāstre śrīkṛṣṇārjunasaṃvāde
arjunaviṣādayogo nāma prathamo'dhyāyaḥ .1.
↖
| saṃjaya uvāca , | |||
| taṃ tathā kṛpayāviṣṭamaśrupūrṇākulekṣaṇam | , | viṣīdantamidaṃ vākyamuvāca madhusūdanaḥ | .1. |
| śrībhagavānuvāca , | |||
| kutastvā kaśmalamidaṃ viṣame samupasthitam | , | anāryajuṣṭamasvargyamakīrtikaramarjuna | .2. |
| klaibyaṃ mā sma gamaḥ pārtha naitattvayyupapadyate | , | kṣudraṃ hṛdayadaurbalyaṃ tyaktvottiṣṭha paraṃtapa | .3. |
| arjuna uvāca , | |||
| kathaṃ bhīṣmamahaṃ sāṅkhye droṇaṃ ca madhusūdana | , | iṣubhiḥ pratiyotsyāmi pūjārhāvarisūdana | .4. |
| gurūnahatvā hi mahānubhāvānśreyo bhoktuṃ bhaikṣyamapīha loke | , | ||
| hatvārthakāmāṃstu gurunihaiva bhuñjīya bhogān'rudhirapradigdhān | .5. | ||
| na caitadvidmaḥ kataranno garīyo yadvā jayema yadi vā no jayeyuḥ | , | ||
| yāneva hatvā na jijīviṣāmaste'vasthitāḥ pramukhe dhārtarāṣṭrāḥ | .6. | ||
| kārpaṇyadoṣopahatasvabhāvaḥ pṛcchāmi tvāṃ dharmasaṃmūḍhacetāḥ | , | ||
| yacchreyaḥ syānniścitaṃ brūhi tanme śiṣyaste'haṃ śādhi māṃ tvāṃ prapannam | .7. | ||
| na hi prapaśyāmi mamāpanudyādyacchokamucchoṣaṇamindriyāṇām | , | ||
| avāpya bhūmāvasapatnamṛddhaṃ rājyaṃ surāṇāmapi cādhipatyam | .8. | ||
| saṃjaya uvāca , | |||
| evamuktvā hṛṣīkeśaṃ guḍākeśaḥ paraṃtapa | , | na yotsya iti govindamuktvā tūṣṇīṃ babhūva ha | .9. |
| tamuvāca hṛṣīkeśaḥ prahasanniva bhārata | , | senayorubhayormadhye viṣīdantamidaṃ vacaḥ | .10. |
| śrībhagavānuvāca , | |||
| aśocyānanvaśocastvaṃ prajñāvādāṃśca bhāṣase | , | gatāsūnagatāsūṃśca nānuśocanti paṇḍitāḥ | .11. |
| na tvevāhaṃ jātu nāsaṃ na tvaṃ neme janādhipāḥ | , | na caiva na bhaviṣyāmaḥ sarve vayamataḥ param | .12. |
| dehino'sminyathā dehe kaumāraṃ yauvanaṃ jarā | , | tathā dehāntaraprāptirdhīrastatra na muhyati | .13. |
| mātrāsparśāstu kaunteya śītoṣṇasukhaduḥkhadāḥ | , | āgamāpāyino'nityāstāṃstitikṣasva bhārata | .14. |
| yaṃ hi na vyathayantyete puruṣaṃ puruṣarṣabha | , | samaduḥkhasukhaṃ dhīraṃ so'mṛtatvāya kalpate | .15. |
| nāsato vidyate bhāvo nābhāvo vidyate sataḥ | , | ubhayorapi dṛṣṭo'ntastvanayostattvadarśibhiḥ | .16. |
| avināśi tu tadviddhi yena sarvamidaṃ tatam | , | vināśamavyayasyāsya na kaścitkartumarhati | .17. |
| antavanta ime dehā nityasyoktāḥ śarīriṇaḥ | , | anāśino'prameyasya tasmādyudhyasva bhārata | .18. |
| ya enaṃ vetti hantāraṃ yaścainaṃ manyate hatam | , | ubhau tau na vijānīto nāyaṃ hanti na hanyate | .19. |
| na jāyate mriyate vā kadācinnāyaṃ bhūtvā bhavitā vā na bhūyaḥ | , | ||
| ajo nityaḥ śāśvato'yaṃ purāṇo na hanyate hanyamāne śarīre | .20. | ||
| vedāvināśinaṃ nityaṃ ya enamajamavyayam | , | athaṃ sa puruṣaḥ pārtha kaṃ ghātayati hanti kam | .21. |
| vāsāṃsi jīrṇāni yathā vihāya navāni gṛhṇāti naro'parāṇi | , | ||
| tathā śarīrāṇi vihāya jīrṇānyanyāni saṃyāti navāni dehī | .22. | ||
| nainaṃ chindanti śastrāṇi nainaṃ dahati pāvakaḥ | , | na cainaṃ kledayantyāpo na śoṣayati mārutaḥ | .23. |
| acchedyo'yamadāhyo'yamakledyo'śoṣya eva ca | , | nityaḥ sarvagataḥ sthāṇuracalo'yaṃ sanātanaḥ | .24. |
| avyakto'yamacintyo'yamavikāryo'yamucyate | , | tasmādevaṃ viditvainaṃ nānuśocitumarhasi | .25. |
| atha cainaṃ nityajātaṃ nityaṃ vā manyase mṛtam | , | tathāpi tvaṃ mahābāho naivaṃ śocitumarhasi | .26. |
| jātasya hi dhruvo mṛtyurdhruvaṃ janma mṛtasya ca | , | tasmādaparihārye'rthe na tvaṃ śocitumarhasi | .27. |
| avyaktādīni bhūtāni vyaktamadhyāni bhārata | , | avyaktanidhanānyeva tatra kā paridevanā | .28. |
| āścaryavatpaśyati kaścidenamāścaryavadvadati tathaiva cānyaḥ | , | ||
| āścaryavaccainamanyaḥ śṛṇoti śrutvāpyenaṃ veda na caiva kaścit | .29. | ||
| dehī nityamavadhyo'yaṃ dehe sarvasya bhārata | , | tasmātsarvāṇi bhūtāni na tvaṃ śocitumarhasi | .30. |
| svadharmamapi cāvekṣya na vikampitumarhasi | , | dharmyāddhi yuddhācchreyo'nyatkṣatriyasya na vidyate | .31. |
| yadṛcchayā copapannaṃ svargadvāramapāvṛtam | , | sukhinaḥ kṣatriyāḥ pārtha labhante yuddhamīdṛśam | .32. |
| atha cettvamimaṃ dharmyaṃ saṃgrāmaṃ na kariṣyasi | , | tataḥ svadharmaṃ kīrtiṃ ca hitvā pāpamavāpsyasi | .33. |
| akīrtiṃ cāpi bhūtāni kathayiṣyanti te'vyayām | , | saṃbhāvitasya cākīrtirmaraṇādatiricyate | .34. |
| bhayādraṇāduparataṃ maṃsyante tvāṃ mahārathāḥ | , | yeṣāṃ ca tvaṃ bahumato bhūtvā yāsyasi lāghavam | .35. |
| avācyavādāṃśca bahūnvadiṣyanti tavāhitāḥ | , | nindantastava sāmarthyaṃ tato duḥkhataraṃ nu kim | .36. |
| hato vā prāpsyasi svargaṃ jitvā vā bhokṣyase mahīm | , | tasmāduttiṣṭha kaunteya yuddhāya kṛtaniścayaḥ | .37. |
| sukhaduḥkhe same kṛtvā lābhālābhau jayājayau | , | tato yuddhāya yujyasva naivaṃ pāpamavāpsyasi | .38. |
| eṣā te'bhihitā sāṅkhye buddhiryoge tvimāṃ śṛṇu | , | buddhyā yukto yayā pārtha karmabandhaṃ prahāsyasi | .39. |
| nehābhikramanāśo'sti pratyavāyo na vidyate | , | svalpamapyasya dharmasya trāyate mahato bhayāt | .40. |
| vyavasāyātmikā buddhirekeha kurunandana | , | bahuśākhā hyanantāśca buddhayo'vyavasāyinām | .41. |
| yāmimāṃ puṣpitāṃ vācaṃ pravadantyavipaścitaḥ | , | vedavādaratāḥ pārtha nānyadastīti vādinaḥ | .42. |
| kāmātmānaḥ svargaparā janmakarmaphalapradām | , | kriyāviśeṣabahulāṃ bhogaiśvaryagatiṃ prati | .43. |
| bhogaiśvaryaprasaktānāṃ tayāpahṛtacetasām | , | vyavasāyātmikā buddhiḥ samādhau na vidhīyate | .44. |
| traiguṇyaviṣayā vedā nistraiguṇyo bhavārjuna | , | nirdvandvo nityasattvastho niryogakṣema ātmavān | .45. |
| yāvānartha udapāne sarvataḥ saṃplutodake | , | tāvānsarveṣu vedeṣu brāhmaṇasya vijānataḥ | .46. |
| karmaṇyevādhikāraste mā phaleṣu kadācana | , | mā karmaphalaheturbhūrmā te saṅgo'stvakarmaṇi | .47. |
| yogasthaḥ kuru karmāṇi saṅgaṃ tyaktvā dhanaṃjaya | , | siddhyasiddhyoḥ samo bhūtvā samatvaṃ yoga ucyate | .48. |
| dūreṇa hyavaraṃ karma buddhiyogāddhanaṃjaya | , | buddhau śaraṇamanviccha kṛpaṇāḥ phalahetavaḥ | .49. |
| buddhiyukto jahātīha ubhe sukṛtaduṣkṛte | , | tasmādyogāya yujyasva yogaḥ karmasu kauśalam | .50. |
| karmajaṃ buddhiyuktā hi phalaṃ tyaktvā manīṣiṇaḥ | , | janmabandhavinirmuktāḥ padaṃ gacchantyanāmayam | .51. |
| yadā te mohakalilaṃ buddhirvyatitariṣyati | , | tadā gantāsi nirvedaṃ śrotavyasya śrutasya ca | .52. |
| śrutivipratipannā te yadā sthāsyati niścalā | , | samādhāvacalā buddhistadā yogamavāpsyasi | .53. |
| arjuna uvāca , | |||
| sthitaprajñasya kā bhāṣā samādhisthasya keśava | , | sthitadhīḥ kiṃ prabhāṣeta kimāsīta vrajeta kim | .54. |
| śrībhagavānuvāca , | |||
| prajahāti yadā kāmānsarvānpārtha manogatān | , | ātmanyevātmanā tuṣṭaḥ sthitaprajñastadocyate | .55. |
| duḥkheṣvanudvignamanāḥ sukheṣu vigataspṛhaḥ | , | vītarāgabhayakrodhaḥ sthitadhīrmunirucyate | .56. |
| yaḥ sarvatrānabhisnehastattatprāpya śubhāśubham | , | nābhinandati na dveṣṭi tasya prajñā pratiṣṭhitā | .57. |
| yadā saṃharate cāyaṃ kūrmo'ṅgānīva sarvaśaḥ | , | indriyāṇīndriyārthebhyastasya prajñā pratiṣṭhitā | .58. |
| viṣayā vinivartante nirāhārasya dehinaḥ | , | rasavarjaṃ raso'pyasya paraṃ dṛṣṭvā nivartate | .59. |
| yatato hyapi kaunteya puruṣasya vipaścitaḥ | , | indriyāṇi pramāthīni haranti prasabhaṃ manaḥ | .60. |
| tāni sarvāṇi saṃyamya yukta āsīta matparaḥ | , | vaśe hi yasyendriyāṇi tasya prajñā pratiṣṭhitā | .61. |
| dhyāyato viṣayānpuṃsaḥ saṅgasteṣūpajāyate | , | saṅgātsaṃjāyate kāmaḥ kāmātkrodho'bhijāyate | .62. |
| krodhādbhavati saṃmohaḥ saṃmohātsmṛtivibhramaḥ | , | smṛtibhraṃśādbuddhināśo buddhināśātpraṇaśyati | .63. |
| rāgadveṣavimuktaistu viṣayānindriyaiścaran | , | ātmavaśyairvidheyātmā prasādamadhigacchati | .64. |
| prasāde sarvaduḥkhānāṃ hānirasyopajāyate | , | prasannacetaso hyāśu buddhiḥ paryavatiṣṭhate | .65. |
| nāsti buddhirayuktasya na cāyuktasya bhāvanā | , | na cābhāvayataḥ śāntiraśāntasya kutaḥ sukham | .66. |
| indriyāṇāṃ hi caratāṃ yanmano'nuvidhīyate | , | tadasya harati prajñāṃ vāyurnāvamivāmbhasi | .67. |
| tasmādyasya mahābāho nigṛhītāni sarvaśaḥ | , | indriyāṇīndriyārthebhyastasya prajñā pratiṣṭhitā | .68. |
| yā niśā sarvabhūtānāṃ tasyāṃ jāgarti saṃyamī | , | yasyāṃ jāgrati bhūtāni sā niśā paśyato muneḥ | .69. |
| āpūryamāṇamacalapratiṣṭhaṃ samudramāpaḥ praviśanti yadvat | , | ||
| tadvatkāmā yaṃ praviśanti sarve sa śāntimāpnoti na kāmakāmī | .70. | ||
| vihāya kāmānyaḥ sarvānpumāṃścarati niḥspṛhaḥ | , | nirmamo nirahaṃkāraḥ sa śāntimadhigacchati | .71. |
| eṣā brāhmī sthitiḥ pārtha naināṃ prāpya vimuhyati | , | sthitvāsyāmantakāle'pi brahmanirvāṇamṛcchati | .72. |
oṃ tatsaditi śrīmadbhagavadgītāsūpaniṣatsu brahmavidyāyāṃ yogaśāstre śrīkṛṣṇārjunasaṃvāde
sāṃkhyayogo nāma dvitīyo'dhyāyaḥ .2.
↖
| arjuna uvāca , | |||
| jyāyasī cetkarmaṇaste matā buddhirjanārdana | , | tatkiṃ karmaṇi ghore māṃ niyojayasi keśava | .1. |
| vyāmiśreṇeva vākyena buddhiṃ mohayasīva me | , | tadekaṃ vada niścitya yena śreyo'hamāpnuyām | .2. |
| śrībhagavānuvāca , | |||
| loke'smindvividhā niṣṭhā purā proktā mayānagha | , | jñānayogena sāṃkhyānāṃ karmayogena yoginām | .3. |
| na karmaṇāmanārambhānnaiṣkarmyaṃ puruṣo'śnute | , | na ca saṃnyasanādeva siddhiṃ samadhigacchati | .4. |
| na hi kaścitkṣaṇamapi jātu tiṣṭhatyakarmakṛt | , | kāryate hyavaśaḥ karma sarvaḥ prakṛtijairguṇaiḥ | .5. |
| karmendriyāṇi saṃyamya ya āste manasā smaran | , | indriyārthānvimūḍhātmā mithyācāraḥ sa ucyate | .6. |
| yastvindriyāṇi manasā niyamyārabhate'rjuna | , | karmendriyaiḥ karmayogamasaktaḥ sa viśiṣyate | .7. |
| niyataṃ kuru karma tvaṃ karma jyāyo hyakarmaṇaḥ | , | śarīrayātrāpi ca te na prasiddhyedakarmaṇaḥ | .8. |
| yajñārthātkarmaṇo'nyatra loko'yaṃ karmabandhanaḥ | , | tadarthaṃ karma kaunteya muktasaṅgaḥ samācara | .9. |
| sahayajñāḥ prajāḥ sṛṣṭvā purovāca prajāpatiḥ | , | anena prasaviṣyadhvameṣa vo'stviṣṭakāmadhuk | .10. |
| devānbhāvayatānena te devā bhāvayantu vaḥ | , | parasparaṃ bhāvayantaḥ śreyaḥ paramavāpsyatha | .11. |
| iṣṭānbhogānhi vo devā dāsyante yajñabhāvitāḥ | , | tairdattānapradāyaibhyo yo bhuṅkte stena eva saḥ | .12. |
| yajñaśiṣṭāśinaḥ santo mucyante sarvakilbiṣaiḥ | , | bhuñjate te tvaghaṃ pāpā ye pacantyātmakāraṇāt | .13. |
| annādbhavanti bhūtāni parjanyādannasaṃbhavaḥ | , | yajñādbhavati parjanyo yajñaḥ karmasamudbhavaḥ | .14. |
| karma brahmodbhavaṃ viddhi brahmākṣarasamudbhavam | , | tasmātsarvagataṃ brahma nityaṃ yajñe pratiṣṭhitam | .15. |
| evaṃ pravartitaṃ cakraṃ nānuvartayatīha yaḥ | , | aghāyurindriyārāmo moghaṃ pārtha sa jīvati | .16. |
| yastvātmaratireva syādātmatṛptaśca mānavaḥ | , | ātmanyeva ca saṃtuṣṭastasya kāryaṃ na vidyate | .17. |
| naiva tasya kṛtenārtho nākṛteneha kaścana | , | na cāsya sarvabhūteṣu kaścidarthavyapāśrayaḥ | .18. |
| tasmādasaktaḥ satataṃ kāryaṃ karma samācara | , | asakto hyācarankarma paramāpnoti pūruṣaḥ | .19. |
| karmaṇaiva hi saṃsiddhimāsthitā janakādayaḥ | , | lokasaṃgrahamevāpi saṃpaśyankartumarhasi | .20. |
| yadyadācarati śreṣṭhastattadevetaro janaḥ | , | sa yatpramāṇaṃ kurute lokastadanuvartate | .21. |
| na me pārthāsti kartavyaṃ triṣu lokeṣu kiṃcana | , | nānavāptamavāptavyaṃ varta eva ca karmaṇi | .22. |
| yadi hyahaṃ na varteyaṃ jātu karmaṇyatandritaḥ | , | mama vartmānuvartante manuṣyāḥ pārtha sarvaśaḥ | .23. |
| utsīdeyurime lokā na kuryāṃ karma cedaham | , | saṃkarasya ca kartā syāmupahanyāmimāḥ prajāḥ | .24. |
| saktāḥ karmaṇyavidvāṃso yathā kurvanti bhārata | , | kuryādvidvāṃstathāsaktaścikīrṣurlokasaṃgraham | .25. |
| na buddhibhedaṃ janayedajñānāṃ karmasaṅginām | , | joṣayetsarvakarmāṇi vidvānyuktaḥ samācaran | .26. |
| prakṛteḥ kriyamāṇāni guṇaiḥ karmāṇi sarvaśaḥ | , | ahaṃkāravimūḍhātmā kartāhamiti manyate | .27. |
| tattvavittu mahābāho guṇakarmavibhāgayoḥ | , | guṇā guṇeṣu vartanta iti matvā na sajjate | .28. |
| prakṛterguṇasaṃmūḍhāḥ sajjante guṇakarmasu | , | tānakṛtsnavido mandānkṛtsnavinna vicālayet | .29. |
| mayi sarvāṇi karmāṇi saṃnyasyādhyātmacetasā | , | nirāśīrnirmamo bhūtvā yudhyasva vigatajvaraḥ | .30. |
| ye me matamidaṃ nityamanutiṣṭhanti mānavāḥ | , | śraddhāvanto'nasūyanto mucyante te'pi karmabhiḥ | .31. |
| ye tvetadabhyasūyanto nānutiṣṭhanti me matam | , | sarvajñānavimūḍhāṃstānviddhi naṣṭānacetasaḥ | .32. |
| sadṛśaṃ ceṣṭate svasyāḥ prakṛterjñānavānapi | , | prakṛtiṃ yānti bhūtāni nigrahaḥ kiṃ kariṣyati | .33. |
| indriyasyendriyasyārthe rāgadveṣau vyavasthitau | , | tayorna vaśamāgacchettau hyasya paripanthinau | .34. |
| śreyānsvadharmo viguṇaḥ paradharmātsvanuṣṭhitāt | , | svadharme nidhanaṃ śreyaḥ paradharmo bhayāvahaḥ | .35. |
| arjuna uvāca , | |||
| atha kena prayukto'yaṃ pāpaṃ carati pūruṣaḥ | , | anicchannapi vārṣṇeya balādiva niyojitaḥ | .36. |
| śrībhagavānuvāca , | |||
| kāma eṣa krodha eṣa rajoguṇasamudbhavaḥ | , | mahāśano mahāpāpmā viddhyenamiha vairiṇam | .37. |
| dhūmenāvriyate vahniryathādarśo malena ca | , | yatholbenāvṛto garbhastathā tenedamāvṛtam | .38. |
| āvṛtaṃ jñānametena jñānino nityavairiṇā | , | kāmarūpeṇa kaunteya duṣpūreṇānalena ca | .39. |
| indriyāṇi mano buddhirasyādhiṣṭhānamucyate | , | etairvimohayatyeṣa jñānamāvṛtya dehinam | .40. |
| tasmāttvamindriyāṇyādau niyamya bharatarṣabha | , | pāpmānaṃ prajahi hyenaṃ jñānavijñānanāśanam | .41. |
| indriyāṇi parāṇyāhurindriyebhyaḥ paraṃ manaḥ | , | manasastu parā buddhiryo buddheḥ paratastu saḥ | .42. |
| evaṃ buddheḥ paraṃ buddhvā saṃstabhyātmānamātmanā | , | jahi śatruṃ mahābāho kāmarūpaṃ durāsadam | .43. |
oṃ tatsaditi śrīmadbhagavadgītāsūpaniṣatsu brahmavidyāyāṃ yogaśāstre śrīkṛṣṇārjunasaṃvāde
karmayogo nāma tṛtīyo'dhyāyaḥ .3.
↖
| śrībhagavānuvāca , | |||
| imaṃ vivasvate yogaṃ proktavānahamavyayam | , | vivasvānmanave prāha manurikṣvākave'bravīt | .1. |
| evaṃ paraṃparāprāptamimaṃ rājarṣayo viduḥ | , | sa kāleneha mahatā yogo naṣṭaḥ paraṃtapa | .2. |
| sa evāyaṃ mayā te'dya yogaḥ proktaḥ purātanaḥ | , | bhakto'si me sakhā ceti rahasyaṃ hyetaduttamam | .3. |
| arjuna uvāca , | |||
| aparaṃ bhavato janma paraṃ janma vivasvataḥ | , | kathametadvijānīyāṃ tvamādau proktavāniti | .4. |
| śrībhagavānuvāca , | |||
| bahūni me vyatītāni janmāni tava cārjuna | , | tānyahaṃ veda sarvāṇi na tvaṃ vettha paraṃtapa | .5. |
| ajo'pi sannavyayātmā bhūtānāmīśvaro'pi san | , | prakṛtiṃ svāmadhiṣṭhāya saṃbhavāmyātmamāyayā | .6. |
| yadā yadā hi dharmasya glānirbhavati bhārata | , | abhyutthānamadharmasya tadātmānaṃ sṛjāmyaham | .7. |
| paritrāṇāya sādhūnāṃ vināśāya ca duṣkṛtām | , | dharmasaṃsthāpanārthāya saṃbhavāmi yuge yuge | .8. |
| janma karma ca me divyamevaṃ yo vetti tattvataḥ | , | tyaktvā dehaṃ punarjanma naiti māmeti so'rjuna | .9. |
| vītarāgabhayakrodhā manmayā māmupāśritāḥ | , | bahavo jñānatapasā pūtā madbhāvamāgatāḥ | .10. |
| ye yathā māṃ prapadyante tāṃstathaiva bhajāmyaham | , | mama vartmānuvartante manuṣyāḥ pārtha sarvaśaḥ | .11. |
| kāṅkṣantaḥ karmaṇāṃ siddhiṃ yajanta iha devatāḥ | , | kṣipraṃ hi mānuṣe loke siddhirbhavati karmajā | .12. |
| cāturvarṇyaṃ mayā sṛṣṭaṃ guṇakarmavibhāgaśaḥ | , | tasya kartāramapi māṃ viddhyakartāramavyayam | .13. |
| na māṃ karmāṇi limpanti na me karmaphale spṛhā | , | iti māṃ yo'bhijānāti karmabhirna sa badhyate | .14. |
| evaṃ jñātvā kṛtaṃ karma pūrvairapi mumukṣubhiḥ | , | kuru karmaiva tasmāttvaṃ pūrvaiḥ pūrvataraṃ kṛtam | .15. |
| kiṃ karma kimakarmeti kavayo'pyatra mohitāḥ | , | tatte karma pravakṣyāmi yajjñātvā mokṣyase'śubhāt | .16. |
| karmaṇo hyapi boddhavyaṃ boddhavyaṃ ca vikarmaṇaḥ | , | akarmaṇaśca boddhavyaṃ gahanā karmaṇo gatiḥ | .17. |
| karmaṇyakarma yaḥ paśyedakarmaṇi ca karma yaḥ | , | sa buddhimānmanuṣyeṣu sa yuktaḥ kṛtsnakarmakṛt | .18. |
| yasya sarve samārambhāḥ kāmasaṃkalpavarjitāḥ | , | jñānāgnidagdhakarmāṇaṃ tamāhuḥ paṇḍitaṃ budhāḥ | .19. |
| tyaktvā karmaphalāsaṅgaṃ nityatṛpto nirāśrayaḥ | , | karmaṇyabhipravṛtto'pi naiva kiṃcitkaroti saḥ | .20. |
| nirāśīryatacittātmā tyaktasarvaparigrahaḥ | , | śārīraṃ kevalaṃ karma kurvannāpnoti kilbiṣam | .21. |
| yadṛcchālābhasaṃtuṣṭo dvandvātīto vimatsaraḥ | , | samaḥ siddhāvasiddhau ca kṛtvāpi na nibadhyate | .22. |
| gatasaṅgasya muktasya jñānāvasthitacetasaḥ | , | yajñāyācarataḥ karma samagraṃ pravilīyate | .23. |
| brahmārpaṇaṃ brahma havirbrahmāgnau brahmaṇā hutam | , | brahmaiva tena gantavyaṃ brahmakarmasamādhinā | .24. |
| daivamevāpare yajñaṃ yoginaḥ paryupāsate | , | brahmāgnāvapare yajñaṃ yajñenaivopajuhvati | .25. |
| śrotrādīnīndriyāṇyanye saṃyamāgniṣu juhvati | , | śabdādīnviṣayānanya indriyāgniṣu juhvati | .26. |
| sarvāṇīndriyakarmāṇi prāṇakarmāṇi cāpare | , | ātmasaṃyamayogāgnau juhvati jñānadīpite | .27. |
| dravyayajñāstapoyajñā yogayajñāstathāpare | , | svādhyāyajñānayajñāśca yatayaḥ saṃśitavratāḥ | .28. |
| apāne juhvati prāṇaṃ prāṇe'pānaṃ tathāpare | , | prāṇāpānagatī ruddhvā prāṇāyāmaparāyaṇāḥ | .29. |
| apare niyatāhārāḥ prāṇānprāṇeṣu juhvati | , | sarve'pyete yajñavido yajñakṣapitakalmaṣāḥ | .30. |
| yajñaśiṣṭāmṛtabhujo yānti brahma sanātanam | , | nāyaṃ loko'styayajñasya kuto'nyaḥ kurusattama | .31. |
| evaṃ bahuvidhā yajñā vitatā brahmaṇo mukhe | , | karmajānviddhi tānsarvānevaṃ jñātvā vimokṣyase | .32. |
| śreyāndravyamayādyajñājjñānayajñaḥ paraṃtapa | , | sarvaṃ karmākhilaṃ pārtha jñāne parisamāpyate | .33. |
| tadviddhi praṇipātena paripraśnena sevayā | , | upadekṣyanti te jñānaṃ jñāninastattvadarśinaḥ | .34. |
| yajjñātvā na punarmohamevaṃ yāsyasi pāṇḍava | , | yena bhūtānyaśeṣeṇa drakṣyasyātmanyatho mayi | .35. |
| api cedasi pāpebhyaḥ sarvebhyaḥ pāpakṛttamaḥ | , | sarvaṃ jñānaplavenaiva vṛjinaṃ saṃtariṣyasi | .36. |
| yathaidhāṃsi samiddho'gnirbhasmasātkurute'rjuna | , | jñānāgniḥ sarvakarmāṇi bhasmasātkurute tathā | .37. |
| na hi jñānena sadṛśaṃ pavitramiha vidyate | , | tatsvayaṃ yogasaṃsiddhaḥ kālenātmani vindati | .38. |
| śraddhāvān̄llabhate jñānaṃ tatparaḥ saṃyatendriyaḥ | , | jñānaṃ labdhvā parāṃ śāntimacireṇādhigacchati | .39. |
| ajñaścāśraddadhānaśca saṃśayātmā vinaśyati | , | nāyaṃ loko'sti na paro na sukhaṃ saṃśayātmanaḥ | .40. |
| yogasaṃnyastakarmāṇaṃ jñānasaṃchinnasaṃśayam | , | ātmavantaṃ na karmāṇi nibadhnanti dhanaṃjaya | .41. |
| tasmādajñānasaṃbhūtaṃ hṛtsthaṃ jñānāsinātmanaḥ | , | chittvainaṃ saṃśayaṃ yogamātiṣṭhottiṣṭha bhārata | .42. |
oṃ tatsaditi śrīmadbhagavadgītāsūpaniṣatsu brahmavidyāyāṃ yogaśāstre śrīkṛṣṇārjunasaṃvāde
jñānakarmasaṃnyāsayogo nāma caturtho'dhyāyaḥ .4.
↖
| arjuna uvāca , | |||
| saṃnyāsaṃ karmaṇāṃ kṛṣṇa punaryogaṃ ca śaṃsasi | , | yacchreya etayorekaṃ tanme brūhi suniścitam | .1. |
| śrībhagavānuvāca , | |||
| saṃnyāsaḥ karmayogaśca niḥśreyasakarāvubhau | , | tayostu karmasaṃnyāsātkarmayogo viśiṣyate | .2. |
| jñeyaḥ sa nityasaṃnyāsī yo na dveṣṭi na kāṅkṣati | , | nirdvandvo hi mahābāho sukhaṃ bandhātpramucyate | .3. |
| sāṃkhyayogau pṛthagbālāḥ pravadanti na paṇḍitāḥ | , | ekamapyāsthitaḥ samyagubhayorvindate phalam | .4. |
| yatsāṃkhyaiḥ prāpyate sthānaṃ tadyogairapi gamyate | , | ekaṃ sāṃkhyaṃ ca yogaṃ ca yaḥ paśyati sa paśyati | .5. |
| saṃnyāsastu mahābāho duḥkhamāptumayogataḥ | , | yogayukto munirbrahma nacireṇādhigacchati | .6. |
| yogayukto viśuddhātmā vijitātmā jitendriyaḥ | , | sarvabhūtātmabhūtātmā kurvannapi na lipyate | .7. |
| naiva kiṃcitkaromīti yukto manyeta tattvavit | , | paśyañśṛṇvanspṛśañjighrannaśnangacchansvapañśvasan | .8. |
| pralapanvisṛjangṛhṇannunmiṣannimiṣannapi | , | indriyāṇīndriyārtheṣu vartanta iti dhārayan | .9. |
| brahmaṇyādhāya karmāṇi saṅgaṃ tyaktvā karoti yaḥ | , | lipyate na sa pāpena padmapatramivāmbhasā | .10. |
| kāyena manasā buddhyā kevalairindriyairapi | , | yoginaḥ karma kurvanti saṅgaṃ tyaktvātmaśuddhaye | .11. |
| yuktaḥ karmaphalaṃ tyaktvā śāntimāpnoti naiṣṭhikīm | , | ayuktaḥ kāmakāreṇa phale sakto nibadhyate | .12. |
| sarvakarmāṇi manasā saṃnyasyāste sukhaṃ vaśī | , | navadvāre pure dehī naiva kurvanna kārayan | .13. |
| na kartṛtvaṃ na karmāṇi lokasya sṛjati prabhuḥ | , | na karmaphalasaṃyogaṃ svabhāvastu pravartate | .14. |
| nādatte kasyacitpāpaṃ na caiva sukṛtaṃ vibhuḥ | , | ajñānenāvṛtaṃ jñānaṃ tena muhyanti jantavaḥ | .15. |
| jñānena tu tadajñānaṃ yeṣāṃ nāśitamātmanaḥ | , | teṣāmādityavajjñānaṃ prakāśayati tatparam | .16. |
| tadbuddhayastadātmānastanniṣṭhāstatparāyaṇāḥ | , | gacchantyapunarāvṛttiṃ jñānanirdhūtakalmaṣāḥ | .17. |
| vidyāvinayasaṃpanne brāhmaṇe gavi hastini | , | śuni caiva śvapāke ca paṇḍitāḥ samadarśinaḥ | .18. |
| ihaiva tairjitaḥ sargo yeṣāṃ sāmye sthitaṃ manaḥ | , | nirdoṣaṃ hi samaṃ brahma tasmādbrahmaṇi te sthitāḥ | .19. |
| na prahṛṣyetpriyaṃ prāpya nodvijetprāpya cāpriyam | , | sthirabuddhirasaṃmūḍho brahmavidbrahmaṇi sthitaḥ | .20. |
| bāhyasparśeṣvasaktātmā vindatyātmani yatsukham | , | sa brahmayogayuktātmā sukhamakṣayamaśnute | .21. |
| ye hi saṃsparśajā bhogā duḥkhayonaya eva te | , | ādyantavantaḥ kaunteya na teṣu ramate budhaḥ | .22. |
| śaknotīhaiva yaḥ soḍhuṃ prākśarīravimokṣaṇāt | , | kāmakrodhodbhavaṃ vegaṃ sa yuktaḥ sa sukhī naraḥ | .23. |
| yo'ntaḥsukho'ntarārāmastathāntarjyotireva yaḥ | , | sa yogī brahmanirvāṇaṃ brahmabhūto'dhigacchati | .24. |
| labhante brahmanirvāṇamṛṣayaḥ kṣīṇakalmaṣāḥ | , | chinnadvaidhā yatātmānaḥ sarvabhūtahite ratāḥ | .25. |
| kāmakrodhaviyuktānāṃ yatīnāṃ yatacetasām | , | abhito brahmanirvāṇaṃ vartate viditātmanām | .26. |
| sparśānkṛtvā bahirbāhyāṃścakṣuścaivāntare bhruvoḥ | , | prāṇāpānau samau kṛtvā nāsābhyantaracāriṇau | .27. |
| yatendriyamanobuddhirmunirmokṣaparāyaṇaḥ | , | vigatecchābhayakrodho yaḥ sadā mukta eva saḥ | .28. |
| bhoktāraṃ yajñatapasāṃ sarvalokamaheśvaram | , | suhṛdaṃ sarvabhūtānāṃ jñātvā māṃ śāntimṛcchati | .29. |
oṃ tatsaditi śrīmadbhagavadgītāsūpaniṣatsu brahmavidyāyāṃ yogaśāstre śrīkṛṣṇārjunasaṃvāde
karmasaṃnyāsayogo nāma pañcamo'dhyāyaḥ .5.
↖
| śrībhagavānuvāca , | |||
| anāśritaḥ karmaphalaṃ kāryaṃ karma karoti yaḥ | , | sa saṃnyāsī ca yogī ca na niragnirna cākriyaḥ | .1. |
| yaṃ saṃnyāsamiti prāhuryogaṃ taṃ viddhi pāṇḍava | , | na hyasaṃnyastasaṃkalpo yogī bhavati kaścana | .2. |
| ārurukṣormuneryogaṃ karma kāraṇamucyate | , | yogārūḍhasya tasyaiva śamaḥ kāraṇamucyate | .3. |
| yadā hi nendriyārtheṣu na karmasvanuṣajjate | , | sarvasaṃkalpasaṃnyāsī yogārūḍhastadocyate | .4. |
| uddharedātmanātmānaṃ nātmānamavasādayet | , | ātmaiva hyātmano bandhurātmaiva ripurātmanaḥ | .5. |
| bandhurātmātmanastasya yenātmaivātmanā jitaḥ | , | anātmanastu śatrutve vartetātmaiva śatruvat | .6. |
| jitātmanaḥ praśāntasya paramātmā samāhitaḥ | , | śītoṣṇasukhaduḥkheṣu tathā mānāpamānayoḥ | .7. |
| jñānavijñānatṛptātmā kūṭastho vijitendriyaḥ | , | yukta ityucyate yogī samaloṣṭāśmakāñcanaḥ | .8. |
| suhṛnmitrāryudāsīnamadhyasthadveṣyabandhuṣu | , | sādhuṣvapi ca pāpeṣu samabuddhirviśiṣyate | .9. |
| yogī yuñjīta satatamātmānaṃ rahasi sthitaḥ | , | ekākī yatacittātmā nirāśīraparigrahaḥ | .10. |
| śucau deśe pratiṣṭhāpya sthiramāsanamātmanaḥ | , | nātyucchritaṃ nātinīcaṃ cailājinakuśottaram | .11. |
| tatraikāgraṃ manaḥ kṛtvā yatacittendriyakriyāḥ | , | upaviśyāsane yuñjyādyogamātmaviśuddhaye | .12. |
| samaṃ kāyaśirogrīvaṃ dhārayannacalaṃ sthiraḥ | , | saṃprekṣya nāsikāgraṃ svaṃ diśaścānavalokayan | .13. |
| praśāntātmā vigatabhīrbrahmacārivrate sthitaḥ | , | manaḥ saṃyamya maccitto yukta āsīta matparaḥ | .14. |
| yuñjannevaṃ sadātmānaṃ yogī niyatamānasaḥ | , | śāntiṃ nirvāṇaparamāṃ matsaṃsthāmadhigacchati | .15. |
| nātyaśnatastu yogo'sti na caikāntamanaśnataḥ | , | na cātisvapnaśīlasya jāgrato naiva cārjuna | .16. |
| yuktāhāravihārasya yuktaceṣṭasya karmasu | , | yuktasvapnāvabodhasya yogo bhavati duḥkhahā | .17. |
| yadā viniyataṃ cittamātmanyevāvatiṣṭhate | , | niḥspṛhaḥ sarvakāmebhyo yukta ityucyate tadā | .18. |
| yathā dīpo nivātastho neṅgate sopamā smṛtā | , | yogino yatacittasya yuñjato yogamātmanaḥ | .19. |
| yatroparamate cittaṃ niruddhaṃ yogasevayā | , | yatra caivātmanātmānaṃ paśyannātmani tuṣyati | .20. |
| sukhamātyantikaṃ yattadbuddhigrāhyamatīndriyam | , | vetti yatra na caivāyaṃ sthitaścalati tattvataḥ | .21. |
| yaṃ labdhvā cāparaṃ lābhaṃ manyate nādhikaṃ tataḥ | , | yasminsthito na duḥkhena guruṇāpi vicālyate | .22. |
| taṃ vidyādduḥkhasaṃyogaviyogaṃ yogasaṃjñitam | , | sa niścayena yoktavyo yogo'nirviṇṇacetasā | .23. |
| saṃkalpaprabhavānkāmāṃstyaktvā sarvānaśeṣataḥ | , | manasaivendriyagrāmaṃ viniyamya samantataḥ | .24. |
| śanaiḥ śanairuparamedbuddhyā dhṛtigṛhītayā | , | ātmasaṃsthaṃ manaḥ kṛtvā na kiṃcidapi cintayet | .25. |
| yato yato niścarati manaścañcalamasthiram | , | tatastato niyamyaitadātmanyeva vaśaṃ nayet | .26. |
| praśāntamanasaṃ hyenaṃ yoginaṃ sukhamuttamam | , | upaiti śāntarajasaṃ brahmabhūtamakalmaṣam | .27. |
| yuñjannevaṃ sadātmānaṃ yogī vigatakalmaṣaḥ | , | sukhena brahmasaṃsparśamatyantaṃ sukhamaśnute | .28. |
| sarvabhūtasthamātmānaṃ sarvabhūtāni cātmani | , | īkṣate yogayuktātmā sarvatra samadarśanaḥ | .29. |
| yo māṃ paśyati sarvatra sarvaṃ ca mayi paśyati | , | tasyāhaṃ na praṇaśyāmi sa ca me na praṇaśyati | .30. |
| sarvabhūtasthitaṃ yo māṃ bhajatyekatvamāsthitaḥ | , | sarvathā vartamāno'pi sa yogī mayi vartate | .31. |
| ātmaupamyena sarvatra samaṃ paśyati yo'rjuna | , | sukhaṃ vā yadi vā duḥkhaṃ sa yogī paramo mataḥ | .32. |
| arjuna uvāca , | |||
| yo'yaṃ yogastvayā proktaḥ sāmyena madhusūdana | , | etasyāhaṃ na paśyāmi cañcalatvātsthitiṃ sthirām | .33. |
| cañcalaṃ hi manaḥ kṛṣṇa pramāthi balavaddṛḍham | , | tasyāhaṃ nigrahaṃ manye vāyoriva suduṣkaram | .34. |
| śrībhagavānuvāca , | |||
| asaṃśayaṃ mahābāho mano durnigrahaṃ calam | , | abhyāsena tu kaunteya vairāgyeṇa ca gṛhyate | .35. |
| asaṃyatātmanā yogo duṣprāpa iti me matiḥ | , | vaśyātmanā tu yatatā śakyo'vāptumupāyataḥ | .36. |
| arjuna uvāca , | |||
| ayatiḥ śraddhayopeto yogāccalitamānasaḥ | , | aprāpya yogasaṃsiddhiṃ kāṃ gatiṃ kṛṣṇa gacchati | .37. |
| kaccinnobhayavibhraṣṭaśchinnābhramiva naśyati | , | apratiṣṭho mahābāho vimūḍho brahmaṇaḥ pathi | .38. |
| etanme saṃśayaṃ kṛṣṇa chettumarhasyaśeṣataḥ | , | tvadanyaḥ saṃśayasyāsya chettā na hyupapadyate | .39. |
| śrībhagavānuvāca , | |||
| pārtha naiveha nāmutra vināśastasya vidyate | , | na hi kalyāṇakṛtkaściddurgatiṃ tāta gacchati | .40. |
| prāpya puṇyakṛtāṃ lokānuṣitvā śāśvatīḥ samāḥ | , | śucīnāṃ śrīmatāṃ gehe yogabhraṣṭo'bhijāyate | .41. |
| athavā yogināmeva kule bhavati dhīmatām | , | etaddhi durlabhataraṃ loke janma yadīdṛśam | .42. |
| tatra taṃ buddhisaṃyogaṃ labhate paurvadehikam | , | yatate ca tato bhūyaḥ saṃsiddhau kurunandana | .43. |
| pūrvābhyāsena tenaiva hriyate hyavaśo'pi saḥ | , | jijñāsurapi yogasya śabdabrahmātivartate | .44. |
| prayatnādyatamānastu yogī saṃśuddhakilbiṣaḥ | , | anekajanmasaṃsiddhastato yāti parāṃ gatim | .45. |
| tapasvibhyo'dhiko yogī jñānibhyo'pi mato'dhikaḥ | , | karmibhyaścādhiko yogī tasmādyogī bhavārjuna | .46. |
| yogināmapi sarveṣāṃ madgatenāntarātmanā | , | śraddhāvānbhajate yo māṃ sa me yuktatamo mataḥ | .47. |
oṃ tatsaditi śrīmadbhagavadgītāsūpaniṣatsu brahmavidyāyāṃ yogaśāstre śrīkṛṣṇārjunasaṃvāde
ātmasaṃyamayogo nāma ṣaṣṭho'dhyāyaḥ .6.
↖
| śrībhagavānuvāca , | |||
| mayyāsaktamanāḥ pārtha yogaṃ yuñjanmadāśrayaḥ | , | asaṃśayaṃ samagraṃ māṃ yathā jñāsyasi tacchṛṇu | .1. |
| jñānaṃ te'haṃ savijñānamidaṃ vakṣyāmyaśeṣataḥ | , | yajjñātvā neha bhūyo'nyajjñātavyamavaśiṣyate | .2. |
| manuṣyāṇāṃ sahasreṣu kaścidyatati siddhaye | , | yatatāmapi siddhānāṃ kaścinmāṃ vetti tattvataḥ | .3. |
| bhūmirāpo'nalo vāyuḥ khaṃ mano buddhireva ca | , | ahaṃkāra itīyaṃ me bhinnā prakṛtiraṣṭadhā | .4. |
| apareyamitastvanyāṃ prakṛtiṃ viddhi me parām | , | jīvabhūtāṃ mahābāho yayedaṃ dhāryate jagat | .5. |
| etadyonīni bhūtāni sarvāṇītyupadhāraya | , | ahaṃ kṛtsnasya jagataḥ prabhavaḥ pralayastathā | .6. |
| mattaḥ parataraṃ nānyatkiṃcidasti dhanaṃjaya | , | mayi sarvamidaṃ protaṃ sūtre maṇigaṇā iva | .7. |
| raso'hamapsu kaunteya prabhāsmi śaśisūryayoḥ | , | praṇavaḥ sarvavedeṣu śabdaḥ khe pauruṣaṃ nṛṣu | .8. |
| puṇyo gandhaḥ pṛthivyāṃ ca tejaścāsmi vibhāvasau | , | jīvanaṃ sarvabhūteṣu tapaścāsmi tapasviṣu | .9. |
| bījaṃ māṃ sarvabhūtānāṃ viddhi pārtha sanātanam | , | buddhirbuddhimatāmasmi tejastejasvināmaham | .10. |
| balaṃ balavatāṃ cāhaṃ kāmarāgavivarjitam | , | dharmāviruddho bhūteṣu kāmo'smi bharatarṣabha | .11. |
| ye caiva sāttvikā bhāvā rājasāstāmasāśca ye | , | matta eveti tānviddhi na tvahaṃ teṣu te mayi | .12. |
| tribhirguṇamayairbhāvairebhiḥ sarvamidaṃ jagat | , | mohitaṃ nābhijānāti māmebhyaḥ paramavyayam | .13. |
| daivī hyeṣā guṇamayī mama māyā duratyayā | , | māmeva ye prapadyante māyāmetāṃ taranti te | .14. |
| na māṃ duṣkṛtino mūḍhāḥ prapadyante narādhamāḥ | , | māyayāpahṛtajñānā āsuraṃ bhāvamāśritāḥ | .15. |
| caturvidhā bhajante māṃ janāḥ sukṛtino'rjuna | , | ārto jijñāsurarthārthī jñānī ca bharatarṣabha | .16. |
| teṣāṃ jñānī nityayukta ekabhaktirviśiṣyate | , | priyo hi jñānino'tyarthamahaṃ sa ca mama priyaḥ | .17. |
| udārāḥ sarva evaite jñānī tvātmaiva me matam | , | āsthitaḥ sa hi yuktātmā māmevānuttamāṃ gatim | .18. |
| bahūnāṃ janmanāmante jñānavānmāṃ prapadyate | , | vāsudevaḥ sarvamiti sa mahātmā sudurlabhaḥ | .19. |
| kāmaistaistairhṛtajñānāḥ prapadyante'nyadevatāḥ | , | taṃ taṃ niyamamāsthāya prakṛtyā niyatāḥ svayā | .20. |
| yo yo yāṃ yāṃ tanuṃ bhaktaḥ śraddhayārcitumicchati | , | tasya tasyācalāṃ śraddhāṃ tāmeva vidadhāmyaham | .21. |
| sa tayā śraddhayā yuktastasyārādhanamīhate | , | labhate ca tataḥ kāmānmayaiva vihitānhi tān | .22. |
| antavattu phalaṃ teṣāṃ tadbhavatyalpamedhasām | , | devāndevayajo yānti madbhaktā yānti māmapi | .23. |
| avyaktaṃ vyaktimāpannaṃ manyante māmabuddhayaḥ | , | paraṃ bhāvamajānanto mamāvyayamanuttamam | .24. |
| nāhaṃ prakāśaḥ sarvasya yogamāyāsamāvṛtaḥ | , | mūḍho'yaṃ nābhijānāti loko māmajamavyayam | .25. |
| vedāhaṃ samatītāni vartamānāni cārjuna | , | bhaviṣyāṇi ca bhūtāni māṃ tu veda na kaścana | .26. |
| icchādveṣasamutthena dvandvamohena bhārata | , | sarvabhūtāni saṃmohaṃ sarge yānti paraṃtapa | .27. |
| yeṣāṃ tvantagataṃ pāpaṃ janānāṃ puṇyakarmaṇām | , | te dvandvamohanirmuktā bhajante māṃ dṛḍhavratāḥ | .28. |
| jarāmaraṇamokṣāya māmāśritya yatanti ye | , | te brahma tadviduḥ kṛtsnamadhyātmaṃ karma cākhilam | .29. |
| sādhibhūtādhidaivaṃ māṃ sādhiyajñaṃ ca ye viduḥ | , | prayāṇakāle'pi ca māṃ te viduryuktacetasaḥ | .30. |
oṃ tatsaditi śrīmadbhagavadgītāsūpaniṣatsu brahmavidyāyāṃ yogaśāstre śrīkṛṣṇārjunasaṃvāde
jñānavijñānayogo nāma saptamo'dhyāyaḥ .7.
↖
| arjuna uvāca , | |||
| kiṃ tadbrahma kimadhyātmaṃ kiṃ karma puruṣottama | , | adhibhūtaṃ ca kiṃ proktamadhidaivaṃ kimucyate | .1. |
| adhiyajñaḥ kathaṃ ko'tra dehe'sminmadhusūdana | , | prayāṇakāle ca kathaṃ jñeyo'si niyatātmabhiḥ | .2. |
| śrībhagavānuvāca , | |||
| akṣaraṃ brahma paramaṃ svabhāvo'dhyātmamucyate | , | bhūtabhāvodbhavakaro visargaḥ karmasaṃjñitaḥ | .3. |
| adhibhūtaṃ kṣaro bhāvaḥ puruṣaścādhidaivatam | , | adhiyajño'hamevātra dehe dehabhṛtāṃ vara | .4. |
| antakāle ca māmeva smaranmuktvā kalevaram | , | yaḥ prayāti sa madbhāvaṃ yāti nāstyatra saṃśayaḥ | .5. |
| yaṃ yaṃ vāpi smaranbhāvaṃ tyajatyante kalevaram | , | taṃ tamevaiti kaunteya sadā tadbhāvabhāvitaḥ | .6. |
| tasmātsarveṣu kāleṣu māmanusmara yudhya ca | , | mayyarpitamanobuddhirmāmevaiṣyasyasaṃśayam | .7. |
| abhyāsayogayuktena cetasā nānyagāminā | , | paramaṃ puruṣaṃ divyaṃ yāti pārthānucintayan | .8. |
| kaviṃ purāṇamanuśāsitāramaṇoraṇīyaṃsamanusmaredyaḥ | , | ||
| sarvasya dhātāramacintyarūpamādityavarṇaṃ tamasaḥ parastāt | .9. | ||
| prayāṇakāle manasācalena bhaktyā yukto yogabalena caiva | , | ||
| bhruvormadhye prāṇamāveśya samyaksa taṃ paraṃ puruṣamupaiti divyam | .10. | ||
| yadakṣaraṃ vedavido vadanti viśanti yadyatayo vītarāgāḥ | , | ||
| yadicchanto brahmacaryaṃ caranti tatte padaṃ saṃgraheṇa pravakṣye | .11. | ||
| sarvadvārāṇi saṃyamya mano hṛdi nirudhya ca | , | mūrdhnyādhāyātmanaḥ prāṇamāsthito yogadhāraṇām | .12. |
| omityekākṣaraṃ brahma vyāharanmāmanusmaran | , | yaḥ prayāti tyajandehaṃ sa yāti paramāṃ gatim | .13. |
| ananyacetāḥ satataṃ yo māṃ smarati nityaśaḥ | , | tasyāhaṃ sulabhaḥ pārtha nityayuktasya yoginaḥ | .14. |
| māmupetya punarjanma duḥkhālayamaśāśvatam | , | nāpnuvanti mahātmānaḥ saṃsiddhiṃ paramāṃ gatāḥ | .15. |
| ābrahmabhuvanāllokāḥ punarāvartino'rjuna | , | māmupetya tu kaunteya punarjanma na vidyate | .16. |
| sahasrayugaparyantamaharyadbrahmaṇo viduḥ | , | rātriṃ yugasahasrāntāṃ te'horātravido janāḥ | .17. |
| avyaktādvyaktayaḥ sarvāḥ prabhavantyaharāgame | , | rātryāgame pralīyante tatraivāvyaktasaṃjñake | .18. |
| bhūtagrāmaḥ sa evāyaṃ bhūtvā bhūtvā pralīyate | , | rātryāgame'vaśaḥ pārtha prabhavatyaharāgame | .19. |
| parastasmāttu bhāvo'nyo'vyakto'vyaktātsanātanaḥ | , | yaḥ sa sarveṣu bhūteṣu naśyatsu na vinaśyati | .20. |
| avyakto'kṣara ityuktastamāhuḥ paramāṃ gatim | , | yaṃ prāpya na nivartante taddhāma paramaṃ mama | .21. |
| puruṣaḥ sa paraḥ pārtha bhaktyā labhyastvananyayā | , | yasyāntaḥsthāni bhūtāni yena sarvamidaṃ tatam | .22. |
| yatra kāle tvanāvṛttimāvṛttiṃ caiva yoginaḥ | , | prayātā yānti taṃ kālaṃ vakṣyāmi bharatarṣabha | .23. |
| agnirjotirahaḥ śuklaḥ ṣaṇmāsā uttarāyaṇam | , | tatra prayātā gacchanti brahma brahmavido janāḥ | .24. |
| dhūmo rātristathā kṛṣṇaḥ ṣaṇmāsā dakṣiṇāyanam | , | tatra cāndramasaṃ jyotiryogī prāpya nivartate | .25. |
| śuklakṛṣṇe gatī hyete jagataḥ śāśvate mate | , | ekayā yātyanāvṛttimanyayāvartate punaḥ | .26. |
| naite sṛtī pārtha jānanyogī muhyati kaścana | , | tasmātsarveṣu kāleṣu yogayukto bhavārjuna | .27. |
| vedeṣu yajñeṣu tapaḥsu caiva dāneṣu yatpuṇyaphalaṃ pradiṣṭam | , | ||
| atyeti tatsarvamidaṃ viditvāyogī paraṃ sthānamupaiti cādyam | .28. | ||
oṃ tatsaditi śrīmadbhagavadgītāsūpaniṣatsu brahmavidyāyāṃ yogaśāstre śrīkṛṣṇārjunasaṃvāde
akṣarabrahmayogo nāmāṣṭamo'dhyāyaḥ .8.
↖
| śrībhagavānuvāca , | |||
| idaṃ tu te guhyatamaṃ pravakṣyāmyanasūyave | , | jñānaṃ vijñānasahitaṃ yajjñātvā mokṣyase'śubhāt | .1. |
| rājavidyā rājaguhyaṃ pavitramidamuttamam | , | pratyakṣāvagamaṃ dharmyaṃ susukhaṃ kartumavyayam | .2. |
| aśraddadhānāḥ puruṣā dharmasyāsya paraṃtapa | , | aprāpya māṃ nivartante mṛtyusaṃsāravartmani | .3. |
| mayā tatamidaṃ sarvaṃ jagadavyaktamūrtinā | , | matsthāni sarvabhūtāni na cāhaṃ teṣvavasthitaḥ | .4. |
| na ca matsthāni bhūtāni paśya me yogamaiśvaram | , | bhūtabhṛnna ca bhūtastho mamātmā bhūtabhāvanaḥ | .5. |
| yathākāśasthito nityaṃ vāyuḥ sarvatrago mahān | , | tathā sarvāṇi bhūtāni matsthānītyupadhāraya | .6. |
| sarvabhūtāni kaunteya prakṛtiṃ yānti māmikām | , | kalpakṣaye punastāni kalpādau visṛjāmyaham | .7. |
| prakṛtiṃ svāmavaṣṭabhya visṛjāmi punaḥ punaḥ | , | bhūtagrāmamimaṃ kṛtsnamavaśaṃ prakṛtervaśāt | .8. |
| na ca māṃ tāni karmāṇi nibadhnanti dhanaṃjaya | , | udāsīnavadāsīnamasaktaṃ teṣu karmasu | .9. |
| mayādhyakṣeṇa prakṛtiḥ sūyate sacarācaram | , | hetunānena kaunteya jagadviparivartate | .10. |
| avajānanti māṃ mūḍhā mānuṣīṃ tanumāśritam | , | paraṃ bhāvamajānanto mama bhūtamaheśvaram | .11. |
| moghāśā moghakarmāṇo moghajñānā vicetasaḥ | , | rākṣasīmāsurīṃ caiva prakṛtiṃ mohinīṃ śritāḥ | .12. |
| mahātmānastu māṃ pārtha daivīṃ prakṛtimāśritāḥ | , | bhajantyananyamanaso jñātvā bhūtādimavyayam | .13. |
| satataṃ kīrtayanto māṃ yatantaśca dṛḍhavratāḥ | , | namasyantaśca māṃ bhaktyā nityayuktā upāsate | .14. |
| jñānayajñena cāpyanye yajanto māmupāsate | , | ekatvena pṛthaktvena bahudhā viśvatomukham | .15. |
| ahaṃ kraturahaṃ yajñaḥ svadhāhamahamauṣadham | , | mantro'hamahamevājyamahamagnirahaṃ hutam | .16. |
| pitāhamasya jagato mātā dhātā pitāmahaḥ | , | vedyaṃ pavitramoṃkāra ṛksāma yajureva ca | .17. |
| gatirbhartā prabhuḥ sākṣī nivāsaḥ śaraṇaṃ suhṛt | , | prabhavaḥ pralayaḥ sthānaṃ nidhānaṃ bījamavyayam | .18. |
| tapāmyahamahaṃ varṣaṃ nigṛhṇāmyutsṛjāmi ca | , | amṛtaṃ caiva mṛtyuśca sadasaccāhamarjuna | .19. |
| traividyā māṃ somapāḥ pūtapāpā yajñairiṣṭvā svargatiṃ prārthayante | , | ||
| te puṇyamāsādya surendralokamaśnanti divyāndivi devabhogān | .20. | ||
| te taṃ bhuktvā svargalokaṃ viśālaṃ kṣīṇe puṇye martyalokaṃ viśanti | , | ||
| evaṃ trayīdharmamanuprapannā gatāgataṃ kāmakāmā labhante | .21. | ||
| ananyāścintayanto māṃ ye janāḥ paryupāsate | , | eṣāṃ nityābhiyuktānāṃ yogakṣemaṃ vahāmyaham | .22. |
| ye'pyanyadevatā bhaktā yajante śraddhayānvitāḥ | , | te'pi māmeva kaunteya yajantyavidhipūrvakam | .23. |
| ahaṃ hi sarvayajñānāṃ bhoktā ca prabhureva ca | , | na tu māmabhijānanti tattvenātaścyavanti te | .24. |
| yānti devavratā devānpitṝnyānti pitṛvratāḥ | , | bhūtāni yānti bhūtejyā yānti madyājino'pi mām | .25. |
| patraṃ puṣpaṃ phalaṃ toyaṃ yo me bhaktyā prayacchati | , | tadahaṃ bhaktyupahṛtamaśnāmi prayatātmanaḥ | .26. |
| yatkaroṣi yadaśnāsi yajjuhoṣi dadāsi yat | , | yattapasyasi kaunteya tatkuruṣva madarpaṇam | .27. |
| śubhāśubhaphalairevaṃ mokṣyase karmabandhanaiḥ | , | saṃnyāsayogayuktātmā vimukto māmupaiṣyasi | .28. |
| samo'haṃ sarvabhūteṣu na me dveṣyo'sti na priyaḥ | , | ye bhajanti tu māṃ bhaktyā mayi te teṣu cāpyaham | .29. |
| api cetsudurācāro bhajate māmananyabhāk | , | sādhureva sa mantavyaḥ samyagvyavasito hi saḥ | .30. |
| kṣipraṃ bhavati dharmātmā śaśvacchāntiṃ nigacchati | , | kaunteya pratijānīhi na me bhaktaḥ praṇaśyati | .31. |
| māṃ hi pārtha vyapāśritya ye'pi syuḥ pāpayonayaḥ | , | striyo vaiśyāstathā śūdrāste'pi yānti parāṃ gatim | .32. |
| kiṃ punarbrāhmaṇāḥ puṇyā bhaktā rājarṣayastathā | , | anityamasukhaṃ lokamimaṃ prāpya bhajasva mām | .33. |
| manmanā bhava madbhakto madyājī māṃ namaskuru | , | māmevaiṣyasi yuktvaivamātmānaṃ matparāyaṇaḥ | .34. |
oṃ tatsaditi śrīmadbhagavadgītāsūpaniṣatsu brahmavidyāyāṃ yogaśāstre śrīkṛṣṇārjunasaṃvāde
rājavidyārājaguhyayogo nāma navamo'dhyāyaḥ .9.
↖
| śrībhagavānuvāca , | |||
| bhūya eva mahābāho śṛṇu me paramaṃ vacaḥ | , | yatte'haṃ prīyamāṇāya vakṣyāmi hitakāmyayā | .1. |
| na me viduḥ suragaṇāḥ prabhavaṃ na maharṣayaḥ | , | ahamādirhi devānāṃ maharṣīṇāṃ ca sarvaśaḥ | .2. |
| yo māmajamanādiṃ ca vetti lokamaheśvaram | , | asaṃmūḍhaḥ sa martyeṣu sarvapāpaiḥ pramucyate | .3. |
| buddhirjñānamasaṃmohaḥ kṣamā satyaṃ damaḥ śamaḥ | , | sukhaṃ duḥkhaṃ bhavo'bhāvo bhayaṃ cābhayameva ca | .4. |
| ahiṃsā samatā tuṣṭistapo dānaṃ yaśo'yaśaḥ | , | bhavanti bhāvā bhūtānāṃ matta eva pṛthagvidhāḥ | .5. |
| maharṣayaḥ sapta pūrve catvāro manavastathā | , | madbhāvā mānasā jātā yeṣāṃ loka imāḥ prajāḥ | .6. |
| etāṃ vibhūtiṃ yogaṃ ca mama yo vetti tattvataḥ | , | so'vikampena yogena yujyate nātra saṃśayaḥ | .7. |
| ahaṃ sarvasya prabhavo mattaḥ sarvaṃ pravartate | , | iti matvā bhajante māṃ budhā bhāvasamanvitāḥ | .8. |
| maccittā madgataprāṇā bodhayantaḥ parasparam | , | kathayantaśca māṃ nityaṃ tuṣyanti ca ramanti ca | .9. |
| teṣāṃ satatayuktānāṃ bhajatāṃ prītipūrvakam | , | dadāmi buddhiyogaṃ taṃ yena māmupayānti te | .10. |
| teṣāmevānukampārthamahamajñānajaṃ tamaḥ | , | nāśayāmyātmabhāvastho jñānadīpena bhāsvatā | .11. |
| arjuna uvāca , | |||
| paraṃ brahma paraṃ dhāma pavitraṃ paramaṃ bhavān | , | puruṣaṃ śāśvataṃ divyamādidevamajaṃ vibhum | .12. |
| āhustvāmṛṣayaḥ sarve devarṣirnāradastathā | , | asito devalo vyāsaḥ svayaṃ caiva bravīṣi me | .13. |
| sarvametadṛtaṃ manye yanmāṃ vadasi keśava | , | na hi te bhagavanvyaktiṃ vidurdevā na dānavāḥ | .14. |
| svayamevātmanātmānaṃ vettha tvaṃ puruṣottama | , | bhūtabhāvana bhūteśa devadeva jagatpate | .15. |
| vaktumarhasyaśeṣeṇa divyā hyātmavibhūtayaḥ | , | yābhirvibhūtibhirlokānimāṃstvaṃ vyāpya tiṣṭhasi | .16. |
| kathaṃ vidyāmahaṃ yogiṃstvāṃ sadā paricintayan | , | keṣu keṣu ca bhāveṣu cintyo'si bhagavanmayā | .17. |
| vistareṇātmano yogaṃ vibhūtiṃ ca janārdana | , | bhūyaḥ kathaya tṛptirhi śṛṇvato nāsti me'mṛtam | .18. |
| śrībhagavānuvāca , | |||
| hanta te kathayiṣyāmi divyā hyātmavibhūtayaḥ | , | prādhānyataḥ kuruśreṣṭha nāstyanto vistarasya me | .19. |
| ahamātmā guḍākeśa sarvabhūtāśayasthitaḥ | , | ahamādiśca madhyaṃ ca bhūtānāmanta eva ca | .20. |
| ādityānāmahaṃ viṣṇurjyotiṣāṃ raviraṃśumān | , | marīcirmarutāmasmi nakṣatrāṇāmahaṃ śaśī | .21. |
| vedānāṃ sāmavedo'smi devānāmasmi vāsavaḥ | , | indriyāṇāṃ manaścāsmi bhūtānāmasmi cetanā | .22. |
| rudrāṇāṃ śaṃkaraścāsmi vitteśo yakṣarakṣasām | , | vasūnāṃ pāvakaścāsmi meruḥ śikhariṇāmaham | .23. |
| purodhasāṃ ca mukhyaṃ māṃ viddhi pārtha bṛhaspatim | , | senānīnāmahaṃ skandaḥ sarasāmasmi sāgaraḥ | .24. |
| maharṣīṇāṃ bhṛgurahaṃ girāmasmyekamakṣaram | , | yajñānāṃ japayajño'smi sthāvarāṇāṃ himālayaḥ | .25. |
| aśvatthaḥ sarvavṛkṣāṇāṃ devarṣīṇāṃ ca nāradaḥ | , | gandharvāṇāṃ citrarathaḥ siddhānāṃ kapilo muniḥ | .26. |
| uccaiḥśravasamaśvānāṃ viddhi māmamṛtodbhavam | , | airāvataṃ gajendrāṇāṃ narāṇāṃ ca narādhipam | .27. |
| āyudhānāmahaṃ vajraṃ dhenūnāmasmi kāmadhuk | , | prajanaścāsmi kandarpaḥ sarpāṇāmasmi vāsukiḥ | .28. |
| anantaścāsmi nāgānāṃ varuṇo yādasāmaham | , | pitṝṇāmaryamā cāsmi yamaḥ saṃyamatāmaham | .29. |
| prahlādaścāsmi daityānāṃ kālaḥ kalayatāmaham | , | mṛgāṇāṃ ca mṛgendro'haṃ vainateyaśca pakṣiṇām | .30. |
| pavanaḥ pavatāmasmi rāmaḥ śastrabhṛtāmaham | , | jhaṣāṇāṃ makaraścāsmi srotasāmasmi jāhnavī | .31. |
| sargāṇāmādirantaśca madhyaṃ caivāhamarjuna | , | adhyātmavidyā vidyānāṃ vādaḥ pravadatāmaham | .32. |
| akṣarāṇāmakāro'smi dvandvaḥ sāmāsikasya ca | , | ahamevākṣayaḥ kālo dhātāhaṃ viśvatomukhaḥ | .33. |
| mṛtyuḥ sarvaharaścāhamudbhavaśca bhaviṣyatām | , | kīrtiḥ śrīrvākca nārīṇāṃ smṛtirmedhā dhṛtiḥ kṣamā | .34. |
| bṛhatsāma tathā sāmnāṃ gāyatrī chandasāmaham | , | māsānāṃ mārgaśīrṣo'hamṛtūnāṃ kusumākaraḥ | .35. |
| dyūtaṃ chalayatāmasmi tejastejasvināmaham | , | jayo'smi vyavasāyo'smi sattvaṃ sattvavatāmaham | .36. |
| vṛṣṇīnāṃ vāsudevo'smi pāṇḍavānāṃ dhanaṃjayaḥ | , | munīnāmapyahaṃ vyāsaḥ kavīnāmuśanā kaviḥ | .37. |
| daṇḍo damayatāmasmi nītirasmi jigīṣatām | , | maunaṃ caivāsmi guhyānāṃ jñānaṃ jñānavatāmaham | .38. |
| yaccāpi sarvabhūtānāṃ bījaṃ tadahamarjuna | , | na tadasti vinā yatsyānmayā bhūtaṃ carācaram | .39. |
| nānto'sti mama divyānāṃ vibhūtīnāṃ paraṃtapa | , | eṣa tūddeśataḥ prokto vibhūtervistaro mayā | .40. |
| yadyadvibhūtimatsattvaṃ śrīmadūrjitameva vā | , | tattadevāvagaccha tvaṃ mama tejoṃ'śasaṃbhavam | .41. |
| athavā bahunaitena kiṃ jñātena tavārjuna | , | viṣṭabhyāhamidaṃ kṛtsnamekāṃśena sthito jagat | .42. |
oṃ tatsaditi śrīmadbhagavadgītāsūpaniṣatsu brahmavidyāyāṃ yogaśāstre śrīkṛṣṇārjunasaṃvāde
vibhūtiyogo nāma daśamo'dhyāyaḥ .10.
↖
| arjuna uvāca , | |||
| madanugrahāya paramaṃ guhyamadhyātmasaṃjñitam | , | yattvayoktaṃ vacastena moho'yaṃ vigato mama | .1. |
| bhavāpyayau hi bhūtānāṃ śrutau vistaraśo mayā | , | tvattaḥ kamalapatrākṣa māhātmyamapi cāvyayam | .2. |
| evametadyathāttha tvamātmānaṃ parameśvara | , | draṣṭumicchāmi te rūpamaiśvaraṃ puruṣottama | .3. |
| manyase yadi tacchakyaṃ mayā draṣṭumiti prabho | , | yogeśvara tato me tvaṃ darśayātmānamavyayam | .4. |
| śrībhagavānuvāca , | |||
| paśya me pārtha rūpāṇi śataśo'tha sahasraśaḥ | , | nānāvidhāni divyāni nānāvarṇākṛtīni ca | .5. |
| paśyādityānvasūnrudrānaśvinau marutastathā | , | bahūnyadṛṣṭapūrvāṇi paśyāścaryāṇi bhārata | .6. |
| ihaikasthaṃ jagatkṛtsnaṃ paśyādya sacarācaram | , | mama dehe guḍākeśa yaccānyaddraṣṭumicchasi | .7. |
| na tu māṃ śakyase draṣṭumanenaiva svacakṣuṣā | , | divyaṃ dadāmi te cakṣuḥ paśya me yogamaiśvaram | .8. |
| saṃjaya uvāca , | |||
| evamuktvā tato rājanmahāyogeśvaro hariḥ | , | darśayāmāsa pārthāya paramaṃ rūpamaiśvaram | .9. |
| anekavaktranayanamanekādbhutadarśanam | , | anekadivyābharaṇaṃ divyānekodyatāyudham | .10. |
| divyamālyāmbaradharaṃ divyagandhānulepanam | , | sarvāścaryamayaṃ devamanantaṃ viśvatomukham | .11. |
| divi sūryasahasrasya bhavedyugapadutthitā | , | yadi bhāḥ sadṛśī sā syādbhāsastasya mahātmanaḥ | .12. |
| tatraikasthaṃ jagatkṛtsnaṃ pravibhaktamanekadhā | , | apaśyaddevadevasya śarīre pāṇḍavastadā | .13. |
| tataḥ sa vismayāviṣṭo hṛṣṭaromā dhanaṃjayaḥ | , | praṇamya śirasā devaṃ kṛtāñjalirabhāṣata | .14. |
| arjuna uvāca , | |||
| paśyāmi devāṃstava deva dehe sarvāṃstathā bhūtaviśeṣasaṃghān | , | ||
| brahmāṇamīśaṃ kamalāsanasthamṛṣīṃśca sarvānuragāṃśca divyān | .15. | ||
| anekabāhūdaravaktranetraṃ paśyāmi tvāṃ sarvato'nantarūpam | , | ||
| nāntaṃ na madhyaṃ na punastavādiṃ paśyāmi viśveśvara viśvarūpa | .16. | ||
| kirīṭinaṃ gadinaṃ cakriṇaṃ ca tejorāśiṃ sarvato dīptimantam | , | ||
| paśyāmi tvāṃ durnirīkṣyaṃ samantāddīptānalārkadyutimaprameyam | .17. | ||
| tvamakṣaraṃ paramaṃ veditavyaṃ tvamasya viśvasya paraṃ nidhānam | , | ||
| tvamavyayaḥ śāśvatadharmagoptā sanātanastvaṃ puruṣo mato me | .18. | ||
| anādimadhyāntamanantavīryamanantabāhuṃ śaśisūryanetram | , | ||
| paśyāmi tvāṃ dīptahutāśavaktraṃ svatejasā viśvamidaṃ tapantam | .19. | ||
| dyāvāpṛthivyoridamantaraṃ hi vyāptaṃ tvayaikena diśaśca sarvāḥ | , | ||
| dṛṣṭvādbhutaṃ rūpamugraṃ tavedaṃ lokatrayaṃ pravyathitaṃ mahātman | .20. | ||
| amī hi tvāṃ surasaṅghā viśanti kecidbhītāḥ prāñjalayo gṛṇanti | , | ||
| svastītyuktvā maharṣisiddhasaṃghāḥ stuvanti tvāṃ stutibhiḥ puṣkalābhiḥ | .21. | ||
| rudrādityā vasavo ye ca sādhyā viśve'śvinau marutaścoṣmapāśca | , | ||
| gandharvayakṣāsurasiddhasaṃghā vīkṣante tvāṃ vismitāścaiva sarve | .22. | ||
| rūpaṃ mahatte bahuvaktranetraṃ mahābāho bahubāhūrupādam | , | ||
| bahūdaraṃ bahudaṃṣṭrākarālaṃ dṛṣṭvā lokāḥ pravyathitāstathāham | .23. | ||
| nabhaḥspṛśaṃ dīptamanekavarṇaṃ vyāttānanaṃ dīptaviśālanetram | , | ||
| dṛṣṭvā hi tvāṃ pravyathitāntarātmā dhṛtiṃ na vindāmi śamaṃ ca viṣṇo | .24. | ||
| daṃṣṭrākarālāni ca te mukhāni dṛṣṭvaiva kālānalasaṃnibhāni | , | ||
| diśo na jāne na labhe ca śarma prasīda deveśa jagannivāsa | .25. | ||
| amī ca tvāṃ dhṛtarāṣṭrasya putrāḥ sarve sahaivāvanipālasaṃghaiḥ | , | ||
| bhīṣmo droṇaḥ sūtaputrastathāsau sahāsmadīyairapi yodhamukhyaiḥ | .26. | ||
| vaktrāṇi te tvaramāṇā viśanti daṃṣṭrākarālāni bhayānakāni | , | ||
| kecidvilagnā daśanāntareṣu saṃdṛśyante cūrṇitairuttamāṅgaiḥ | .27. | ||
| yathā nadīnāṃ bahavo'mbuvegāḥ samudramevābhimukhā dravanti | , | ||
| tathā tavāmī naralokavīrā viśanti vaktrāṇyabhivijvalanti | .28. | ||
| yathā pradīptaṃ jvalanaṃ pataṃgā viśanti nāśāya samṛddhavegāḥ | , | ||
| tathaiva nāśāya viśanti lokāstavāpi vaktrāṇi samṛddhavegāḥ | .29. | ||
| lelihyase grasamānaḥ samantāllokānsamagrānvadanairjvaladbhiḥ | , | ||
| tejobhirāpūrya jagatsamagraṃ bhāsastavogrāḥ pratapanti viṣṇo | .30. | ||
| ākhyāhi me ko bhavānugrarūpo namo'stu te devavara prasīda | , | ||
| vijñātumicchāmi bhavantamādyaṃ na hi prajānāmi tava pravṛttim | .31. | ||
| śrībhagavānuvāca , | |||
| kālo'smi lokakṣayakṛtpravṛddho lokānsamāhartumiha pravṛttaḥ | , | ||
| ṛte'pi tvāṃ na bhaviṣyanti sarve ye'vasthitāḥ pratyanīkeṣu yodhāḥ | .32. | ||
| tasmāttvamuttiṣṭha yaśo labhasva jitvā śatrūnbhuṅkṣva rājyaṃ samṛddham | , | ||
| mayaivaite nihatāḥ pūrvameva nimittamātraṃ bhava savyasācin | .33. | ||
| droṇaṃ ca bhīṣmaṃ ca jayadrathaṃ ca karṇaṃ tathānyānapi yodhavīrān | , | ||
| mayā hatāṃstvaṃ jahi mā vyathiṣṭhā yudhyasva jetāsi raṇe sapatnān | .34. | ||
| saṃjaya uvāca , | |||
| etacchrutvā vacanaṃ keśavasya kṛtāñjalirvepamānaḥ kirīṭī | , | ||
| namaskṛtvā bhūya evāha kṛṣṇaṃ sagadgadaṃ bhītabhītaḥ praṇamya | .35. | ||
| arjuna uvāca , | |||
| sthāne hṛṣīkeśa tava prakīrtyā jagatprahṛṣyatyanurajyate ca | , | ||
| rakṣāṃsi bhītāni diśo dravanti sarve namasyanti ca siddhasaṃghāḥ | .36. | ||
| kasmācca te na nameranmahātmangarīyase brahmaṇo'pyādikartre | , | ||
| ananta deveśa jagannivāsa tvamakṣaraṃ sadasattatparaṃ yat | .37. | ||
| tvamādidevaḥ puruṣaḥ purāṇastvamasya viśvasya paraṃ nidhānam | , | ||
| vettāsi vedyaṃ ca paraṃ ca dhāma tvayā tataṃ viśvamanantarūpa | .38. | ||
| vāyuryamo'gnirvaruṇaḥ śaśāṅkaḥ prajāpatistvaṃ prapitāmahaśca | , | ||
| namo namaste'stu sahasrakṛtvaḥ punaśca bhūyo'pi namo namaste | .39. | ||
| namaḥ purastādatha pṛṣṭhataste namo'stu te sarvata eva sarva | , | ||
| anantavīryāmitavikramastvaṃ sarvaṃ samāpnoṣi tato'si sarvaḥ | .40. | ||
| sakheti matvā prasabhaṃ yaduktaṃ he kṛṣṇa he yādava he sakheti | , | ||
| ajānatā mahimānaṃ tavedaṃ mayā pramādātpraṇayena vāpi | .41. | ||
| yaccāvahāsārthamasatkṛto'si vihāraśayyāsanabhojaneṣu | , | ||
| eko'thavāpyacyuta tatsamakṣaṃ tatkṣāmaye tvāmahamaprameyam | .42. | ||
| pitāsi lokasya carācarasya tvamasya pūjyaśca gururgarīyān | , | ||
| na tvatsamo'styabhyadhikaḥ kuto'nyo lokatraye'pyapratimaprabhāva | .43. | ||
| tasmātpraṇamya praṇidhāya kāyaṃ prasādaye tvāmahamīśamīḍyam | , | ||
| piteva putrasya sakheva sakhyuḥ priyaḥ priyāyārhasi deva soḍhum | .44. | ||
| adṛṣṭapūrvaṃ hṛṣito'smi dṛṣṭvā bhayena ca pravyathitaṃ mano me | , | ||
| tadeva me darśaya devarūpaṃ prasīda deveśa jagannivāsa | .45. | ||
| kirīṭinaṃ gadinaṃ cakrahastamicchāmi tvāṃ draṣṭumahaṃ tathaiva | , | ||
| tenaiva rūpeṇa caturbhujena sahasrabāho bhava viśvamūrte | .46. | ||
| śrībhagavānuvāca , | |||
| mayā prasannena tavārjunedaṃ rūpaṃ paraṃ darśitamātmayogāt | , | ||
| tejomayaṃ viśvamanantamādyaṃ yanme tvadanyena na dṛṣṭapūrvam | .47. | ||
| na vedayajñādhyayanairna dānairna ca kriyābhirna tapobhirugraiḥ | , | ||
| evaṃrūpaḥ śakya ahaṃ nṛloke draṣṭuṃ tvadanyena kurupravīra | .48. | ||
| mā te vyathā mā ca vimūḍhabhāvo dṛṣṭvā rūpaṃ ghoramīdṛṅmamedam | , | ||
| vyapetabhīḥ prītamanāḥ punastvaṃ tadeva me rūpamidaṃ prapaśya | .49. | ||
| saṃjaya uvāca , | |||
| ityarjunaṃ vāsudevastathoktvā svakaṃ rūpaṃ darśayāmāsa bhūyaḥ | , | ||
| āśvāsayāmāsa ca bhītamenaṃ bhūtvā punaḥ saumyavapurmahātmā | .50. | ||
| arjuna uvāca , | |||
| dṛṣṭvedaṃ mānuṣaṃ rūpaṃ tava saumyaṃ janārdana | , | idānīmasmi saṃvṛttaḥ sacetāḥ prakṛtiṃ gataḥ | .51. |
| śrībhagavānuvāca , | |||
| sudurdarśamidaṃ rūpaṃ dṛṣṭavānasi yanmama | , | devā apyasya rūpasya nityaṃ darśanakāṅkṣiṇaḥ | .52. |
| nāhaṃ vedairna tapasā na dānena na cejyayā | , | śakya evaṃvidho draṣṭuṃ dṛṣṭavānasi māṃ yathā | .53. |
| bhaktyā tvananyayā śakya ahamevaṃvidho'rjuna | , | jñātuṃ draṣṭuṃ ca tattvena praveṣṭuṃ ca paraṃtapa | .54. |
| matkarmakṛnmatparamo madbhaktaḥ saṅgavarjitaḥ | , | nirvairaḥ sarvabhūteṣu yaḥ sa māmeti pāṇḍava | .55. |
oṃ tatsaditi śrīmadbhagavadgītāsūpaniṣatsu brahmavidyāyāṃ yogaśāstre śrīkṛṣṇārjunasaṃvāde
viśvarūpadarśanayogo nāmaikādaśo'dhyāyaḥ .11.
↖
| arjuna uvāca , | |||
| evaṃ satatayuktā ye bhaktāstvāṃ paryupāsate | , | ye cāpyakṣaramavyaktaṃ teṣāṃ ke yogavittamāḥ | .1. |
| śrībhagavānuvāca , | |||
| mayyāveśya mano ye māṃ nityayuktā upāsate | , | śraddhayā parayopetāste me yuktatamā matāḥ | .2. |
| ye tvakṣaramanirdeśyamavyaktaṃ paryupāsate | , | sarvatragamacintyaṃ ca kūṭasthamacalaṃ dhruvam | .3. |
| saṃniyamyendriyagrāmaṃ sarvatra samabuddhayaḥ | , | te prāpnuvanti māmeva sarvabhūtahite ratāḥ | .4. |
| kleśo'dhikatarasteṣāmavyaktāsaktacetasām | , | avyaktā hi gatirduḥkhaṃ dehavadbhiravāpyate | .5. |
| ye tu sarvāṇi karmāṇi mayi saṃnyasya matparāḥ | , | ananyenaiva yogena māṃ dhyāyanta upāsate | .6. |
| teṣāmahaṃ samuddhartā mṛtyusaṃsārasāgarāt | , | bhavāmina cirātpārtha mayyāveśitacetasām | .7. |
| mayyeva mana ādhatsva mayi buddhiṃ niveśaya | , | nivasiṣyasi mayyeva ata ūrdhvaṃ na saṃśayaḥ | .8. |
| atha cittaṃ samādhātuṃ na śaknoṣi mayi sthiram | , | abhyāsayogena tato māmicchāptuṃ dhanaṃjaya | .9. |
| abhyāse'pyasamartho'si matkarmaparamo bhava | , | madarthamapi karmāṇi kurvansiddhimavāpsyasi | .10. |
| athaitadapyaśakto'si kartuṃ madyogamāśritaḥ | , | sarvakarmaphalatyāgaṃ tataḥ kuru yatātmavān | .11. |
| śreyo hi jñānamabhyāsājjñānāddhyānaṃ viśiṣyate | , | dhyānātkarmaphalatyāgastyāgācchāntiranantaram | .12. |
| adveṣṭā sarvabhūtānāṃ maitraḥ karuṇa eva ca | , | nirmamo nirahaṃkāraḥ samaduḥkhasukhaḥ kṣamī | .13. |
| saṃtuṣṭaḥ satataṃ yogī yatātmā dṛḍhaniścayaḥ | , | mayyarpitamanobuddhiryo madbhaktaḥ sa me priyaḥ | .14. |
| yasmānnodvijate loko lokānnodvijate ca yaḥ | , | harṣāmarṣabhayodvegairmukto yaḥ sa ca me priyaḥ | .15. |
| anapekṣaḥ śucirdakṣa udāsīno gatavyathaḥ | , | sarvārambhaparityāgī yo madbhaktaḥ sa me priyaḥ | .16. |
| yo na hṛṣyati na dveṣṭi na śocati na kāṅkṣati | , | śubhāśubhaparityāgī bhaktimānyaḥ sa me priyaḥ | .17. |
| samaḥ śatrau ca mitre ca tathā mānāpamānayoḥ | , | śītoṣṇasukhaduḥkheṣu samaḥ saṅgavivarjitaḥ | .18. |
| tulyanindāstutirmaunī saṃtuṣṭo yena kenacit | , | aniketaḥ sthiramatirbhaktimānme priyo naraḥ | .19. |
| ye tu dharmyāmṛtamidaṃ yathoktaṃ paryupāsate | , | śraddadhānā matparamā bhaktāste'tīva me priyāḥ | .20. |
oṃ tatsaditi śrīmadbhagavadgītāsūpaniṣatsu brahmavidyāyāṃ yogaśāstre śrīkṛṣṇārjunasaṃvāde
bhaktiyogo nāma dvādaśo'dhyāyaḥ .12.
↖
| śrībhagavānuvāca , | |||
| idaṃ śarīraṃ kaunteya kṣetramityabhidhīyate | , | etadyo vetti taṃ prāhuḥ kṣetrajña iti tadvidaḥ | .1. |
| kṣetrajñaṃ cāpi māṃ viddhi sarvakṣetreṣu bhārata | , | kṣetrakṣetrajñayorjñānaṃ yattajjñānaṃ mataṃ mama | .2. |
| tatkṣetraṃ yacca yādṛkca yadvikāri yataśca yat | , | sa ca yo yatprabhāvaśca tatsamāsena me śṛṇu | .3. |
| ṛṣibhirbahudhā gītaṃ chandobhirvividhaiḥ pṛthak | , | brahmasūtrapadaiścaiva hetumadbhirviniścitaiḥ | .4. |
| mahābhūtānyahaṃkāro buddhiravyaktameva ca | , | indriyāṇi daśaikaṃ ca pañca cendriyagocarāḥ | .5. |
| icchā dveṣaḥ sukhaṃ duḥkhaṃ saṃghātaścetanā dhṛtiḥ | , | etatkṣetraṃ samāsena savikāramudāhṛtam | .6. |
| amānitvamadambhitvamahiṃsā kṣāntirārjavam | , | ācāryopāsanaṃ śaucaṃ sthairyamātmavinigrahaḥ | .7. |
| indriyārtheṣu vairāgyamanahaṃkāra eva ca | , | janmamṛtyujarāvyādhiduḥkhadoṣānudarśanam | .8. |
| asaktiranabhiṣvaṅgaḥ putradāragṛhādiṣu | , | nityaṃ ca samacittatvamiṣṭāniṣṭopapattiṣu | .9. |
| mayi cānanyayogena bhaktiravyabhicāriṇī | , | viviktadeśasevitvamaratirjanasaṃsadi | .10. |
| adhyātmajñānanityatvaṃ tattvajñānārthadarśanam | , | etajjñānamiti proktamajñānaṃ yadato'nyathā | .11. |
| jñeyaṃ yattatpravakṣyāmi yajjñātvāmṛtamaśnute | , | anādimatparaṃ brahma na sattannāsaducyate | .12. |
| sarvataḥpāṇipādaṃ tatsarvato'kṣiśiromukham | , | sarvataḥśrutimalloke sarvamāvṛtya tiṣṭhati | .13. |
| sarvendriyaguṇābhāsaṃ sarvendriyavivarjitam | , | asaktaṃ sarvabhṛccaiva nirguṇaṃ guṇabhoktṛ ca | .14. |
| bahirantaśca bhūtānāmacaraṃ carameva ca | , | sūkṣmatvāttadavijñeyaṃ dūrasthaṃ cāntike ca tat | .15. |
| avibhaktaṃ ca bhūteṣu vibhaktamiva ca sthitam | , | bhūtabhartṛ ca tajjñeyaṃ grasiṣṇu prabhaviṣṇu ca | .16. |
| jyotiṣāmapi tajjyotistamasaḥ paramucyate | , | jñānaṃ jñeyaṃ jñānagamyaṃ hṛdi sarvasya viṣṭhitam | .17. |
| iti kṣetraṃ tathā jñānaṃ jñeyaṃ coktaṃ samāsataḥ | , | madbhakta etadvijñāya madbhāvāyopapadyate | .18. |
| prakṛtiṃ puruṣaṃ caiva viddhyanādi ubhāvapi | , | vikārāṃśca guṇāṃścaiva viddhi prakṛtisaṃbhavān | .19. |
| kāryakāraṇakartṛtve hetuḥ prakṛtirucyate | , | puruṣaḥ sukhaduḥkhānāṃ bhoktṛtve heturucyate | .20. |
| puruṣaḥ prakṛtistho hi bhuṅkte prakṛtijānguṇān | , | kāraṇaṃ guṇasaṅgo'sya sadasadyonijanmasu | .21. |
| upadraṣṭānumantā ca bhartā bhoktā maheśvaraḥ | , | paramātmeti cāpyukto dehe'sminpuruṣaḥ paraḥ | .22. |
| ya evaṃ vetti puruṣaṃ prakṛtiṃ ca guṇaiḥ saha | , | sarvathā vartamāno'pi na sa bhūyo'bhijāyate | .23. |
| dhyānenātmani paśyanti kecidātmānamātmanā | , | anye sāṃkhyena yogena karmayogena cāpare | .24. |
| anye tvevamajānantaḥ śrutvānyebhya upāsate | , | te'pi cātitarantyeva mṛtyuṃ śrutiparāyaṇāḥ | .25. |
| yāvatsaṃjāyate kiṃcitsattvaṃ sthāvarajaṅgamam | , | kṣetrakṣetrajñasaṃyogāttadviddhi bharatarṣabha | .26. |
| samaṃ sarveṣu bhūteṣu tiṣṭhantaṃ parameśvaram | , | vinaśyatsvavinaśyantaṃ yaḥ paśyati sa paśyati | .27. |
| samaṃ paśyanhi sarvatra samavasthitamīśvaram | , | na hinastyātmanātmānaṃ tato yāti parāṃ gatim | .28. |
| prakṛtyaiva ca karmāṇi kriyamāṇāni sarvaśaḥ | , | yaḥ paśyati tathātmānamakartāraṃ sa paśyati | .29. |
| yadā bhūtapṛthagbhāvamekasthamanupaśyati | , | tata eva ca vistāraṃ brahma saṃpadyate tadā | .30. |
| anāditvānnirguṇatvātparamātmāyamavyayaḥ | , | śarīrastho'pi kaunteya na karoti na lipyate | .31. |
| yathā sarvagataṃ saukṣmyādākāśaṃ nopalipyate | , | sarvatrāvasthito dehe tathātmā nopalipyate | .32. |
| yathā prakāśayatyekaḥ kṛtsnaṃ lokamimaṃ raviḥ | , | kṣetraṃ kṣetrī tathā kṛtsnaṃ prakāśayati bhārata | .33. |
| kṣetrakṣetrajñayorevamantaraṃ jñānacakṣuṣā | , | bhūtaprakṛtimokṣaṃ ca ye viduryānti te param | .34. |
oṃ tatsaditi śrīmadbhagavadgītāsūpaniṣatsu brahmavidyāyāṃ yogaśāstre śrīkṛṣṇārjunasaṃvāde
kṣetrakṣetrajñavibhāgayogo nāma trayodaśo'dhyāyaḥ .13.
↖
| śrībhagavānuvāca , | |||
| paraṃ bhūyaḥ pravakṣyāmi jñānānāṃ jñānamuttamam | , | yajjñātvā munayaḥ sarve parāṃ siddhimito gatāḥ | .1. |
| idaṃ jñānamupāśritya mama sādharmyamāgatāḥ | , | sarge'pi nopajāyante pralaye na vyathanti ca | .2. |
| mama yonirmahadbrahma tasmingarbhaṃ dadhāmyaham | , | saṃbhavaḥ sarvabhūtānāṃ tato bhavati bhārata | .3. |
| sarvayoniṣu kaunteya mūrtayaḥ saṃbhavanti yāḥ | , | tāsāṃ brahma mahadyonirahaṃ bījapradaḥ pitā | .4. |
| sattvaṃ rajastama iti guṇāḥ prakṛtisaṃbhavāḥ | , | nibadhnanti mahābāho dehe dehinamavyayam | .5. |
| tatra sattvaṃ nirmalatvātprakāśakamanāmayam | , | sukhasaṅgena badhnāti jñānasaṅgena cānagha | .6. |
| rajo rāgātmakaṃ viddhi tṛṣṇāsaṅgasamudbhavam | , | tannibadhnāti kaunteya karmasaṅgena dehinam | .7. |
| tamastvajñānajaṃ viddhi mohanaṃ sarvadehinām | , | pramādālasyanidrābhistannibadhnāti bhārata | .8. |
| sattvaṃ sukhe saṃjayati rajaḥ karmaṇi bhārata | , | jñānamāvṛtya tu tamaḥ pramāde saṃjayatyuta | .9. |
| rajastamaścābhibhūya sattvaṃ bhavati bhārata | , | rajaḥ sattvaṃ tamaścaiva tamaḥ sattvaṃ rajastathā | .10. |
| sarvadvāreṣu dehe'sminprakāśa upajāyate | , | jñānaṃ yadā tadā vidyādvivṛddhaṃ sattvamityuta | .11. |
| lobhaḥ pravṛttirārambhaḥ karmaṇāmaśamaḥ spṛhā | , | rajasyetāni jāyante vivṛddhe bharatarṣabha | .12. |
| aprakāśo'pravṛttiśca pramādo moha eva ca | , | tamasyetāni jāyante vivṛddhe kurunandana | .13. |
| yadā sattve pravṛddhe tu pralayaṃ yāti dehabhṛt | , | tadottamavidāṃ lokānamalānpratipadyate | .14. |
| rajasi pralayaṃ gatvā karmasaṅgiṣu jāyate | , | tathā pralīnastamasi mūḍhayoniṣu jāyate | .15. |
| karmaṇaḥ sukṛtasyāhuḥ sāttvikaṃ nirmalaṃ phalam | , | rajasastu phalaṃ duḥkhamajñānaṃ tamasaḥ phalam | .16. |
| sattvātsaṃjāyate jñānaṃ rajaso lobha eva ca | , | pramādamohau tamaso bhavato'jñānameva ca | .17. |
| ūrdhvaṃ gacchanti sattvasthā madhye tiṣṭhanti rājasāḥ | , | jaghanyaguṇavṛttisthā adho gacchanti tāmasāḥ | .18. |
| nānyaṃ guṇebhyaḥ kartāraṃ yadā draṣṭānupaśyati | , | guṇebhyaśca paraṃ vetti madbhāvaṃ so'dhigacchati | .19. |
| guṇānetānatītya trīndehī dehasamudbhavān | , | janmamṛtyujarāduḥkhairvimukto'mṛtamaśnute | .20. |
| arjuna uvāca , | |||
| kairliṅgaistrīnguṇānetānatīto bhavati prabho | , | kimācāraḥ kathaṃ caitāṃstrīnguṇānativartate | .21. |
| śrībhagavānuvāca , | |||
| prakāśaṃ ca pravṛttiṃ ca mohameva ca pāṇḍava | , | ta dveṣṭi saṃpravṛttāni na nivṛttāni kāṅkṣati | .22. |
| udāsīnavadāsīno guṇairyo na vicālyate | , | guṇā vartanta ityeva yo'vatiṣṭhati neṅgate | .23. |
| samaduḥkhasukhaḥ svasthaḥ samaloṣṭāśmakāñcanaḥ | , | tulyapriyāpriyo dhīrastulyanindātmasaṃstutiḥ | .24. |
| mānāpamānayostulyastulyo mitrāripakṣayoḥ | , | sarvārambhaparityāgī guṇātītaḥ sa ucyate | .25. |
| māṃ ca yo'vyabhicāreṇa bhaktiyogena sevate | , | sa guṇānsamatītyaitānbrahmabhūyāya kalpate | .26. |
| brahmaṇo hi pratiṣṭhāhamamṛtasyāvyayasya ca | , | śāśvatasya ca dharmasya sukhasyaikāntikasya ca | .27. |
oṃ tatsaditi śrīmadbhagavadgītāsūpaniṣatsu brahmavidyāyāṃ yogaśāstre śrīkṛṣṇārjunasaṃvāde
guṇatrayavibhāgayogo nāma caturdaśo'dhyāyaḥ .14.
↖
| śrībhagavānuvāca , | |||
| ūrdhvamūlamadhaḥśākhamaśvatthaṃ prāhuravyayam | , | chandāṃsi yasya parṇāni yastaṃ veda sa vedavit | .1. |
| adhaścordhvaṃ prasṛtāstasya śākhā guṇapravṛddhā viṣayapravālāḥ | , | ||
| adhaśca mūlānyanusaṃtatāni karmānubandhīni manuṣyaloke | .2. | ||
| na rūpamasyeha tathopalabhyate nānto na cādirna ca saṃpratiṣṭhā | , | ||
| aśvatthamenaṃ suvirūḍhamūlamasaṅgaśastreṇa dṛḍhena chittvā | .3. | ||
| tataḥ padaṃ tatparimārgitavyaṃ yasmingatā na nivartanti bhūyaḥ | , | ||
| tameva cādyaṃ puruṣaṃ prapadye yataḥ pravṛttiḥ prasṛtā purāṇī | .4. | ||
| nirmānamohā jitasaṅgadoṣā adhyātmanityā vinivṛttakāmāḥ | , | ||
| dvandvairvimuktāḥ sukhaduḥkhasaṃjñairgacchantyamūḍhāḥ padamavyayaṃ tat | .5. | ||
| na tadbhāsayate sūryo na śaśāṅko na pāvakaḥ | , | yadgatvā na nivartante taddhāma paramaṃ mama | .6. |
| mamaivāṃśo jīvaloke jīvabhūtaḥ sanātanaḥ | , | manaḥṣaṣṭhānīndriyāṇi prakṛtisthāni karṣati | .7. |
| śarīraṃ yadavāpnoti yaccāpyutkrāmatīśvaraḥ | , | gṛhītvaitāni saṃyāti vāyurgandhānivāśayāt | .8. |
| śrotraṃ cakṣuḥ sparśanaṃ ca rasanaṃ ghrāṇameva ca | , | adhiṣṭhāya manaścāyaṃ viṣayānupasevate | .9. |
| utkrāmantaṃ sthitaṃ vāpi bhuñjānaṃ vā guṇānvitam | , | vimūḍhā nānupaśyanti paśyanti jñānacakṣuṣaḥ | .10. |
| yatanto yoginaścainaṃ paśyantyātmanyavasthitam | , | yatanto'pyakṛtātmāno nainaṃ paśyantyacetasaḥ | .11. |
| yadādityagataṃ tejo jagadbhāsayate'khilam | , | yaccandramasi yaccāgnau tattejo viddhi māmakam | .12. |
| gāmāviśya ca bhūtāni dhārayāmyahamojasā | , | puṣṇāmi cauṣadhīḥ sarvāḥ somo bhūtvā rasātmakaḥ | .13. |
| ahaṃ vaiśvānaro bhūtvā prāṇināṃ dehamāśritaḥ | , | prāṇāpānasamāyuktaḥ pacāmyannaṃ caturvidham | .14. |
| sarvasya cāhaṃ hṛdi sanniviṣṭo mattaḥ smṛtirjñānamapohanaṃ ca | , | ||
| vedaiśca sarvairahameva vedyo vedāntakṛdvedavideva cāham | .15. | ||
| dvāvimau puruṣau loke kṣaraścākṣara eva ca | , | kṣaraḥ sarvāṇi bhūtāni kūṭastho'kṣara ucyate | .16. |
| uttamaḥ puruṣastvanyaḥ paramātmetyudhāhṛtaḥ | , | yo lokatrayamāviśya bibhartyavyaya īśvaraḥ | .17. |
| yasmātkṣaramatīto'hamakṣarādapi cottamaḥ | , | ato'smi loke vede ca prathitaḥ puruṣottamaḥ | .18. |
| yo māmevamasaṃmūḍho jānāti puruṣottamam | , | sa sarvavidbhajati māṃ sarvabhāvena bhārata | .19. |
| iti guhyatamaṃ śāstramidamuktaṃ mayānagha | , | etadbuddhvā buddhimānsyātkṛtakṛtyaśca bhārata | .20. |
oṃ tatsaditi śrīmadbhagavadgītāsūpaniṣatsu brahmavidyāyāṃ yogaśāstre śrīkṛṣṇārjunasaṃvāde
puruṣottamayogo nāma pañcadaśo'dhyāyaḥ .15.
↖
| śrībhagavānuvāca , | |||
| abhayaṃ sattvasaṃśuddhirjñānayogavyavasthitiḥ | , | dānaṃ damaśca yajñaśca svādhyāyastapa ārjavam | .1. |
| ahiṃsā satyamakrodhastyāgaḥ śāntirapaiśunam | , | dayā bhūteṣvaloluptvaṃ mārdavaṃ hrīracāpalam | .2. |
| tejaḥ kṣamā dhṛtiḥ śaucamadroho nātimānitā | , | bhavanti saṃpadaṃ daivīmabhijātasya bhārata | .3. |
| dambho darpo'bhimānaśca krodhaḥ pāruṣyameva ca | , | ajñānaṃ cābhijātasya pārtha saṃpadamāsurīm | .4. |
| daivī saṃpadvimokṣāya nibandhāyāsurī matā | , | mā śucaḥ saṃpadaṃ daivīmabhijāto'si pāṇḍava | .5. |
| dvau bhūtasargau loke'smindaiva āsura eva ca | , | daivo vistaraśaḥ prokta āsuraṃ pārtha me śṛṇu | .6. |
| pravṛttiṃ ca nivṛttiṃ ca janā na vidurāsurāḥ | , | na śaucaṃ nāpi cācāro na satyaṃ teṣu vidyate | .7. |
| asatyamapratiṣṭhaṃ te jagadāhuranīśvaram | , | aparasparasaṃbhūtaṃ kimanyatkāmahaitukam | .8. |
| etāṃ dṛṣṭimavaṣṭabhya naṣṭātmāno'lpabuddhayaḥ | , | prabhavantyugrakarmāṇaḥ kṣayāya jagato'hitāḥ | .9. |
| kāmamāśritya duṣpūraṃ dambhamānamadānvitāḥ | , | mohādgṛhītvāsadgrāhānpravartante'śucivratāḥ | .10. |
| cintāmaparimeyāṃ ca pralayāntāmupāśritāḥ | , | kāmopabhogaparamā etāvaditi niścitāḥ | .11. |
| āśāpāśaśatairbaddhāḥ kāmakrodhaparāyaṇāḥ | , | īhante kāmabhogārthamanyāyenārthasaṃcayān | .12. |
| idamadya mayā labdhamimaṃ prāpsye manoratham | , | idamastīdamapi me bhaviṣyati punardhanam | .13. |
| asau mayā hataḥ śatrurhaniṣye cāparānapi | , | īśvaro'hamahaṃ bhogī siddho'haṃ balavānsukhī | .14. |
| āḍhyo'bhijanavānasmi ko'nyosti sadṛśo mayā | , | yakṣye dāsyāmi modiṣya ityajñānavimohitāḥ | .15. |
| anekacittavibhrāntā mohajālasamāvṛtāḥ | , | prasaktāḥ kāmabhogeṣu patanti narake'śucau | .16. |
| ātmasaṃbhāvitāḥ stabdhā dhanamānamadānvitāḥ | , | yajante nāmayajñaiste dambhenāvidhipūrvakam | .17. |
| ahaṃkāraṃ balaṃ darpaṃ kāmaṃ krodhaṃ ca saṃśritāḥ | , | māmātmaparadeheṣu pradviṣanto'bhyasūyakāḥ | .18. |
| tānahaṃ dviṣataḥ krūrānsaṃsāreṣu narādhamān | , | kṣipāmyajasramaśubhānāsurīṣveva yoniṣu | .19. |
| āsurīṃ yonimāpannā mūḍhā janmani janmani | , | māmaprāpyaiva kaunteya tato yāntyadhamāṃ gatim | .20. |
| trividhaṃ narakasyedaṃ dvāraṃ nāśanamātmanaḥ | , | kāmaḥ krodhastathā lobhastasmādetattrayaṃ tyajet | .21. |
| etairvimuktaḥ kaunteya tamodvāraistribhirnaraḥ | , | ācaratyātmanaḥ śreyastato yāti parāṃ gatim | .22. |
| yaḥ śāstravidhimutsṛjya vartate kāmakārataḥ | , | na sa siddhimavāpnoti na sukhaṃ na parāṃ gatim | .23. |
| tasmācchāstraṃ pramāṇaṃ te kāryākāryavyavasthitau | , | jñātvā śāstravidhānoktaṃ karma kartumihārhasi | .24. |
oṃ tatsaditi śrīmadbhagavadgītāsūpaniṣatsu brahmavidyāyāṃ yogaśāstre śrīkṛṣṇārjunasaṃvāde
daivāsurasaṃpadvibhāgayogo nāma ṣoḍaśo'dhyāyaḥ .16.
↖
| arjuna uvāca , | |||
| ye śāstravidhimutsṛjya yajante śraddhayānvitāḥ | , | teṣāṃ niṣṭhā tu kā kṛṣṇa sattvamāho rajastamaḥ | .1. |
| śrībhagavānuvāca , | |||
| trividhā bhavati śraddhā dehināṃ sā svabhāvajā | , | sāttvikī rājasī caiva tāmasī ceti tāṃ śṛṇu | .2. |
| sattvānurūpā sarvasya śraddhā bhavati bhārata | , | śraddhāmayo'yaṃ puruṣo yo yacchraddhaḥ sa eva saḥ | .3. |
| yajante sāttvikā devānyakṣarakṣāṃsi rājasāḥ | , | pretānbhūtagaṇāṃścānye yajante tāmasā janāḥ | .4. |
| aśāstravihitaṃ ghoraṃ tapyante ye tapo janāḥ | , | dambhāhaṃkārasaṃyuktāḥ kāmarāgabalānvitāḥ | .5. |
| karṣayantaḥ śarīrasthaṃ bhūtagrāmamacetasaḥ | , | māṃ caivāntaḥśarīrasthaṃ tānviddhyāsuraniścayān | .6. |
| āhārastvapi sarvasya trividho bhavati priyaḥ | , | yajñastapastathā dānaṃ teṣāṃ bhedamimaṃ śṛṇu | .7. |
| āyuḥsattvabalārogyasukhaprītivivardhanāḥ | , | rasyāḥ snigdhāḥ sthirā hṛdyā āhārāḥ sāttvikapriyāḥ | .8. |
| kaṭvamlalavaṇātyuṣṇatīkṣṇarūkṣavidāhinaḥ | , | āhārā rājasasyeṣṭā duḥkhaśokāmayapradāḥ | .9. |
| yātayāmaṃ gatarasaṃ pūti paryuṣitaṃ ca yat | , | ucchiṣṭamapi cāmedhyaṃ bhojanaṃ tāmasapriyam | .10. |
| aphalākāṅkṣibhiryajño vidhidṛṣṭo ya ijyate | , | yaṣṭavyameveti manaḥ samādhāya sa sāttvikaḥ | .11. |
| abhisaṃdhāya tu phalaṃ dambhārthamapi caiva yat | , | ijyate bharataśreṣṭha taṃ yajñaṃ viddhi rājasam | .12. |
| vidhihīnamasṛṣṭānnaṃ mantrahīnamadakṣiṇam | , | śraddhāvirahitaṃ yajñaṃ tāmasaṃ paricakṣate | .13. |
| devadvijaguruprājñapūjanaṃ śaucamārjavam | , | brahmacaryamahiṃsā ca śārīraṃ tapa ucyate | .14. |
| anudvegakaraṃ vākyaṃ satyaṃ priyahitaṃ ca yat | , | svādhyāyābhyasanaṃ caiva vāṅmayaṃ tapa ucyate | .15. |
| manaḥ prasādaḥ saumyatvaṃ maunamātmavinigrahaḥ | , | bhāvasaṃśuddhirityetattapo mānasamucyate | .16. |
| śraddhayā parayā taptaṃ tapastattrividhaṃ naraiḥ | , | aphalākāṅkṣibhiryuktaiḥ sāttvikaṃ paricakṣate | .17. |
| satkāramānapūjārthaṃ tapo dambhena caiva yat | , | kriyate tadiha proktaṃ rājasaṃ calamadhruvam | .18. |
| mūḍhagrāheṇātmano yatpīḍayā kriyate tapaḥ | , | parasyotsādanārthaṃ vā tattāmasamudāhṛtam | .19. |
| dātavyamiti yaddānaṃ dīyate'nupakāriṇe | , | deśe kāle ca pātre ca taddānaṃ sāttvikaṃ smṛtam | .20. |
| yattu prattyupakārārthaṃ phalamuddiśya vā punaḥ | , | dīyate ca parikliṣṭaṃ taddānaṃ rājasaṃ smṛtam | .21. |
| adeśakāle yaddānamapātrebhyaśca dīyate | , | asatkṛtamavajñātaṃ tattāmasamudāhṛtam | .22. |
| oṃ tatsaditi nirdeśo brahmaṇastrividhaḥ smṛtaḥ | , | brāhmaṇāstena vedāśca yajñāśca vihitāḥ purā | .23. |
| tasmādomityudāhṛtya yajñadānatapaḥkriyāḥ | , | pravartante vidhānoktāḥ satataṃ brahmavādinām | .24. |
| tadityanabhisaṃdhāya phalaṃ yajñatapaḥkriyāḥ | , | dānakriyāśca vividhāḥ kriyante mokṣakāṅkṣibhiḥ | .25. |
| sadbhāve sādhubhāve ca sadityetatprayujyate | , | praśaste karmaṇi tathā sacchabdaḥ pārtha yujyate | .26. |
| yajñe tapasi dāne ca sthitiḥ saditi cocyate | , | karma caiva tadarthīyaṃ sadityevābhidhīyate | .27. |
| aśraddhayā hutaṃ dattaṃ tapastaptaṃ kṛtaṃ ca yat | , | asadityucyate pārtha na ca tatprepya no iha | .28. |
oṃ tatsaditi śrīmadbhagavadgītāsūpaniṣatsu brahmavidyāyāṃ yogaśāstre śrīkṛṣṇārjunasaṃvāde
śraddhātrayavibhāgayogo nāma saptadaśo'dhyāyaḥ .17.
↖
| arjuna uvāca , | |||
| saṃnyāsasya mahābāho tattvamicchāmi veditum | , | tyāgasya ca hṛṣīkeśa pṛthakkeśiniṣūdana | .1. |
| śrībhagavānuvāca , | |||
| kāmyānāṃ karmaṇāṃ nyāsaṃ saṃnyāsaṃ kavayo viduḥ | , | sarvakarmaphalatyāgaṃ prāhustyāgaṃ vicakṣaṇāḥ | .2. |
| tyājyaṃ doṣavadityeke karma prāhurmanīṣiṇaḥ | , | yajñadānatapaḥkarma na tyājyamiti cāpare | .3. |
| niścayaṃ śṛṇu me tatra tyāge bharatasattama | , | tyāgo hi puruṣavyāghra trividhaḥ saṃprakīrtitaḥ | .4. |
| yajñadānatapaḥkarma na tyājyaṃ kāryameva tat | , | yajño dānaṃ tapaścaiva pāvanāni manīṣiṇām | .5. |
| etānyapi tu karmāṇi saṅgaṃ tyaktvā phalāni ca | , | kartavyānīti me pārtha niścitaṃ matamuttamam | .6. |
| niyatasya tu saṃnyāsaḥ karmaṇo nopapadyate | , | mohāttasya parityāgastāmasaḥ parikīrtitaḥ | .7. |
| duḥkhamityeva yatkarma kāyakleśabhayāttyajet | , | sa kṛtvā rājasaṃ tyāgaṃ naiva tyāgaphalaṃ labhet | .8. |
| kāryamityeva yatkarma niyataṃ kriyate'rjuna | , | saṅgaṃ tyaktvā phalaṃ caiva sa tyāgaḥ sāttviko mataḥ | .9. |
| na dveṣṭyakuśalaṃ karma kuśale nānuṣajjate | , | tyāgī sattvasamāviṣṭo medhāvī chinnasaṃśayaḥ | .10. |
| na hi dehabhṛtā śakyaṃ tyaktuṃ karmāṇyaśeṣataḥ | , | yastu karmaphalatyāgī sa tyāgītyabhidhīyate | .11. |
| aniṣṭamiṣṭaṃ miśraṃ ca trividhaṃ karmaṇaḥ phalam | , | bhavatyatyāgināṃ pretya na tu saṃnyāsināṃ kvacit | .12. |
| pañcaitāni mahābāho kāraṇāni nibodha me | , | sāṃkhye kṛtānte proktāni siddhaye sarvakarmaṇām | .13. |
| adhiṣṭhānaṃ tathā kartā karaṇaṃ ca pṛthagvidham | , | vividhāśca pṛthakceṣṭā daivaṃ caivātra pañcamam | .14. |
| śarīravāṅmanobhiryatkarma prārabhate naraḥ | , | nyāyyaṃ vā viparītaṃ vā pañcaite tasya hetavaḥ | .15. |
| tatraivaṃ sati kartāramātmānaṃ kevalaṃ tu yaḥ | , | paśyatyakṛtabuddhitvānna sa paśyati durmatiḥ | .16. |
| yasya nāhaṃkṛto bhāvo buddhiryasya na lipyate | , | hatvā'pi sa imān̄llokānna hanti na nibadhyate | .17. |
| jñānaṃ jñeyaṃ parijñātā trividhā karmacodanā | , | karaṇaṃ karma karteti trividhaḥ karmasaṃgrahaḥ | .18. |
| jñānaṃ karma ca kartā ca tridhaiva guṇabhedataḥ | , | procyate guṇasaṃkhyāne yathāvacchṛṇu tānyapi | .19. |
| sarvabhūteṣu yenaikaṃ bhāvamavyayamīkṣate | , | avibhaktaṃ vibhakteṣu tajjñānaṃ viddhi sāttvikam | .20. |
| pṛthaktvena tu yajjñānaṃ nānābhāvānpṛthagvidhān | , | vetti sarveṣu bhūteṣu tajjñānaṃ viddhi rājasam | .21. |
| yattu kṛtsnavadekasminkārye saktamahaitukam | , | atattvārthavadalpaṃ ca tattāmasamudāhṛtam | .22. |
| niyataṃ saṅgarahitamarāgadveṣataḥ kṛtam | , | aphalaprepsunā karma yattatsāttvikamucyate | .23. |
| yattu kāmepsunā karma sāhaṃkāreṇa vā punaḥ | , | kriyate bahulāyāsaṃ tadrājasamudāhṛtam | .24. |
| anubandhaṃ kṣayaṃ hiṃsāmanapekṣya ca pauruṣam | , | mohādārabhyate karma yattattāmasamucyate | .25. |
| muktasaṅgo'nahaṃvādī dhṛtyutsāhasamanvitaḥ | , | siddhyasiddhyornirvikāraḥ kartā sāttvika ucyate | .26. |
| rāgī karmaphalaprepsurlubdho hiṃsātmako'śuciḥ | , | harṣaśokānvitaḥ kartā rājasaḥ parikīrtitaḥ | .27. |
| ayuktaḥ prākṛtaḥ stabdhaḥ śaṭho naiṣkṛtiko'lasaḥ | , | viṣādī dīrghasūtrī ca kartā tāmasa ucyate | .28. |
| buddherbhedaṃ dhṛteścaiva guṇatastrividhaṃ śṛṇu | , | procyamānamaśeṣeṇa pṛthaktvena dhanaṃjaya | .29. |
| pravṛttiṃ ca nivṛttiṃ ca kāryākārye bhayābhaye | , | bandhaṃ mokṣaṃ ca yā vetti buddhiḥ sā pārtha sāttvikī | .30. |
| yayā dharmamadharmaṃ ca kāryaṃ cākāryameva ca | , | ayathāvatprajānāti buddhiḥ sā pārtha rājasī | .31. |
| adharmaṃ dharmamiti yā manyate tamasāvṛtā | , | sarvārthānviparītāṃśca buddhiḥ sā pārtha tāmasī | .32. |
| dhṛtyā yayā dhārayate manaḥprāṇendriyakriyāḥ | , | yogenāvyabhicāriṇyā dhṛtiḥ sā pārtha sāttvikī | .33. |
| yayā tu dharmakāmārthāndhṛtyā dhārayate'rjuna | , | prasaṅgena phalākāṅkṣī dhṛtiḥ sā pārtha rājasī | .34. |
| yayā svapnaṃ bhayaṃ śokaṃ viṣādaṃ madameva ca | , | na vimuñcati durmedhā dhṛtiḥ sā pārtha tāmasī | .35. |
| sukhaṃ tvidānīṃ trividhaṃ śṛṇu me bharatarṣabha | , | abhyāsādramate yatra duḥkhāntaṃ ca nigacchati | .36. |
| yattadagre viṣamiva pariṇāme'mṛtopamam | , | tatsukhaṃ sāttvikaṃ proktamātmabuddhiprasādajam | .37. |
| viṣayendriyasaṃyogādyattadagre'mṛtopamam | , | pariṇāme viṣamiva tatsukhaṃ rājasaṃ smṛtam | .38. |
| yadagre cānubandhe ca sukhaṃ mohanamātmanaḥ | , | nidrālasyapramādotthaṃ tattāmasamudāhṛtam | .39. |
| na tadasti pṛthivyāṃ vā divi deveṣu vā punaḥ | , | sattvaṃ prakṛtijairmuktaṃ yadebhiḥ syāttribhirguṇaiḥ | .40. |
| brāhmaṇakṣatriyaviśāṃ śūdrāṇāṃ ca paraṃtapa | , | karmāṇi pravibhaktāni svabhāvaprabhavairguṇaiḥ | .41. |
| śamo damastapaḥ śaucaṃ kṣāntirārjavameva ca | , | jñānaṃ vijñānamāstikyaṃ brahmakarma svabhāvajam | .42. |
| śauryaṃ tejo dhṛtirdākṣyaṃ yuddhe cāpyapalāyanam | , | dānamīśvarabhāvaśca kṣātraṃ karma svabhāvajam | .43. |
| kṛṣigaurakṣyavāṇijyaṃ vaiśyakarma svabhāvajam | , | paricaryātmakaṃ karma śūdrasyāpi svabhāvajam | .44. |
| sve sve karmaṇyabhirataḥ saṃsiddhiṃ labhate naraḥ | , | svakarmanirataḥ siddhiṃ yathā vindati tacchṛṇu | .45. |
| yataḥ pravṛttirbhūtānāṃ yena sarvamidaṃ tatam | , | svakarmaṇā tamabhyarcya siddhiṃ vindati mānavaḥ | .46. |
| śreyānsvadharmo viguṇaḥ paradharmotsvanuṣṭhitāt | , | svabhāvaniyataṃ karma kurvannāpnoti kilbiṣam | .47. |
| sahajaṃ karma kaunteya sadoṣamapi na tyajet | , | sarvārambhā hi doṣeṇa dhūmenāgnirivāvṛtāḥ | .48. |
| asaktabuddhiḥ sarvatra jitātmā vigataspṛhaḥ | , | naiṣkarmyasiddhiṃ paramāṃ saṃnyāsenādhigacchati | .49. |
| siddhiṃ prāpto yathā brahma tathāpnoti nibodha me | , | samāsenaiva kaunteya niṣṭhā jñānasya yā parā | .50. |
| buddhyā viśuddhayā yukto dhṛtyātmānaṃ niyamya ca | , | śabdādīnviṣayāṃstyaktvā rāgadveṣau vyudasya ca | .51. |
| viviktasevī laghvāśī yatavākkāyamānasaḥ | , | dhyānayogaparo nityaṃ vairāgyaṃ samupāśritaḥ | .52. |
| ahaṃkāraṃ balaṃ darpaṃ kāmaṃ krodhaṃ parigraham | , | vimucya nirmamaḥ śānto brahmabhūyāya kalpate | .53. |
| brahmabhūtaḥ prasannātmā na śocati na kāṅkṣati | , | samaḥ sarveṣu bhūteṣu madbhaktiṃ labhate parām | .54. |
| bhaktyā māmabhijānāti yāvānyaścāsmi tattvataḥ | , | tato māṃ tattvato jñātvā viśate tadanantaram | .55. |
| sarvakarmāṇyapi sadā kurvāṇo madvyapāśrayaḥ | , | matprasādādavāpnoti śāśvataṃ padamavyayam | .56. |
| cetasā sarvakarmāṇi mayi saṃnyasya matparaḥ | , | buddhiyogamupāśritya maccittaḥ satataṃ bhava | .57. |
| maccittaḥ sarvadurgāṇi matprasādāttariṣyasi | , | atha cettvamahaṃkārānna śroṣyasi vinaṅkṣyasi | .58. |
| yadahaṃkāramāśritya na yotsya iti manyase | , | mithyaiṣa vyavasāyaste prakṛtistvāṃ niyokṣyati | .59. |
| svabhāvajena kaunteya nibaddhaḥ svena karmaṇā | , | kartuṃ necchasi yanmohātkariṣyasyavaśo'pi tat | .60. |
| īśvaraḥ sarvabhūtānāṃ hṛddeśe'rjuna tiṣṭhati | , | bhrāmayansarvabhūtāni yantrārūḍhāni māyayā | .61. |
| tameva śaraṇaṃ gaccha sarvabhāvena bhārata | , | tatprasādātparāṃ śāntiṃ sthānaṃ prāpsyasi śāśvatam | .62. |
| iti te jñānamākhyātaṃ guhyādguhyataraṃ mayā | , | vimṛśyaitadaśeṣeṇa yathecchasi tathā kuru | .63. |
| sarvaguhyatamaṃ bhūyaḥ śṛṇu me paramaṃ vacaḥ | , | iṣṭo'si me dṛḍhamiti tato vakṣyāmi te hitam | .64. |
| manmanā bhava madbhakto madyājī māṃ namaskuru | , | māmevaiṣyasi satyaṃ te pratijāne priyo'si me | .65. |
| sarvadharmānparityajya māmekaṃ śaraṇaṃ vraja | , | ahaṃ tvā sarvapāpebhyo mokṣayiṣyāmi mā śucaḥ | .66. |
| idaṃ te nātapaskāya nābhaktāya kadācana | , | na cāśuśrūṣave vācyaṃ na ca māṃ yo'bhyasūyati | .67. |
| ya imaṃ paramaṃ guhyaṃ madbhakteṣvabhidhāsyati | , | bhaktiṃ mayi parāṃ kṛtvā māmevaiṣyatyasaṃśayaḥ | .68. |
| na ca tasmānmanuṣyeṣu kaścinme priyakṛttamaḥ | , | bhavitā na ca me tasmādanyaḥ priyataro bhuvi | .69. |
| adhyeṣyate ca ya imaṃ dharmyaṃ saṃvādamāvayoḥ | , | jñānayajñena tenāhamiṣṭaḥ syāmiti me matiḥ | .70. |
| śraddhāvānanasūyaśca śṛṇuyādapi yo naraḥ | , | so'pi muktaḥ śubhān̄llokānprāpnuyātpuṇyakarmaṇām | .71. |
| kaccidetacchrutaṃ pārtha tvayaikāgreṇa cetasā | , | kaccidajñānasaṃmohaḥ pranaṣṭaste dhanaṃjaya | .72. |
| arjuna uvāca , | |||
| naṣṭo mohaḥ smṛtirlabdhā tvatprasādānmayācyuta | , | sthito'smi gatasaṃdehaḥ kariṣye vacanaṃ tava | .73. |
| saṃjaya uvāca , | |||
| ityahaṃ vāsudevasya pārthasya ca mahātmanaḥ | , | saṃvādamimamaśrauṣamadbhutaṃ romaharṣaṇam | .74. |
| vyāsaprasādācchrutavānetadguhyamahaṃ param | , | yogaṃ yogeśvarātkṛṣṇātsākṣātkathayataḥ svayam | .75. |
| rājansaṃsmṛtya saṃsmṛtya saṃvādamimamadbhutam | , | keśavārjunayoḥ puṇyaṃ hṛṣyāmi ca muhurmuhuḥ | .76. |
| tacca saṃsmṛtya saṃsmṛtya rūpamatyadbhutaṃ hareḥ | , | vismayo me mahānrājanhṛṣyāmi ca punaḥ punaḥ | .77. |
| yatra yogeśvaraḥ kṛṣṇo yatra pārtho dhanurdharaḥ | , | tatra śrīrvijayo bhūtirdhruvā nītirmatirmama | .78. |
oṃ tatsaditi śrīmadbhagavadgītāsūpaniṣatsu brahmavidyāyāṃ yogaśāstre śrīkṛṣṇārjunasaṃvāde
mokṣasaṃnyāsayogo nāmāṣṭādaśo'dhyāyaḥ .18.
↖